اثبات تجرد نفس بدلیل جمع اضداد

•  مفهوم ضدین و امتناع اجتماع آن در عالم ماده:

در مباحث عقلی و فلسفی، منظور از ضدین، دو صفت متضاد است که در یک شیء واحد قرار می‌گیرند. به عنوان مثال، اگر یک شیء دارای دو بخش مجزا باشد که قسمتی از آن سیاه و قسمت دیگر آن سفید باشد، این حالت مصداق جمع ضدین نیست. اما اگر چوبی را در نظر بگیریم که به طور هم‌زمان، کاملاً سیاه و کاملاً سفید باشد، این امر مصداق جمع ضدین بوده و وقوع آن از نظر عقلی محال و غیرممکن است؛ یعنی محال است که یک تکه زغال در آنِ واحد هم به طور کامل سیاه باشد و هم به طور کامل سفید. سیاهی و سفیدی هر دو صفت هستند و جمع ضدین به معنای اجتماع دو صفت کاملاً متضاد و مقابل یکدیگر در شیء مادی واحد است.

اجتماع دو صفت متضاد در عالم ماده غیرممکن است. برای نمونه، محال است که سنگی به طور هم‌زمان هم کاملاً سفت باشد و هم کاملاً نرم؛ یا در آنِ واحد هم کاملاً سرد باشد و هم کاملاً گرم (نه اینکه بخشی از آن سرد و بخشی دیگر گرم باشد). همچنین محال است شیء مادی در زمان واحد هم کاملاً خشک و هم کاملاً تر باشد. اگر بخشی از یک شیء خشک و بخش دیگر آن مرطوب باشد، این پدیده جمع ضدین محسوب نمی‌شود. بنابراین، تعریف دقیق جمع ضدین عبارت است از اینکه شیء واحد، از جهت واحد و در زمان واحد، دو صفت متضاد (مانند سردی و گرمی مطلق، سفتی و نرمی مطلق، یا سیاهی و سفیدی مطلق) را به طور کامل در خود جای دهد که این امر در نشئه ماده و عالم مادی کاملاً محال و غیرقابل تحقق است.

•  امکان تحقق جمع ضدین در عالم تجرد و قوه خیال:

اگرچه اجتماع ضدین در عالم ماده ناممکن است، اما در عالم تجرد و در مرتبه قوه خیال انسان ــ که مرتبه‌ای غیرمادی و نشئه‌ای از تجرد انسانی است ــ این امر امکان‌پذیر و شدنی است. در قوه خیال، انسان می‌تواند تصویری را انشا و خلق کند که در عین حال که تماماً سیاه است، تماماً سفید نیز باشد. البته اگر دو تصویر مجزا خلق شوند که یکی سیاه و دیگری سفید باشد، با دو شیء روبرو هستیم؛ اما مقصود در اینجا انشای یک تصویر واحد در قوه خیال است که ویژگی‌های متضاد را هم‌زمان دارا باشد. انسان می‌تواند در ساحت خیال خویش جسم واحدی را تصویر کند که هم‌زمان تماماً نرم و تماماً سفت باشد. تحقق این پدیده در نشئه تجرد و مرتبه خیال امکان‌پذیر است و قوانین محدودکننده عالم ماده بر آن حاکم نیست.

•  تجلی احوال متضاد در مرتبه قلب انسان:

علاوه بر قوه خیال، در مرتبه قلب انسان نیز جمع صفات متقابل، متغایر و متضاد امکان‌پذیر است. انسان می‌تواند احوال و صفات متضادی را به طور هم‌زمان در قلب خود داشته باشد؛ به عنوان نمونه، داشتن شک و یقین در موضوع واحد، یا جمع میان صبر و عجله در یک امر معین. قلب انسان حقیقت واحدی است که می‌تواند در آنِ واحد هم جایگاه ترس (خوف) باشد و هم جایگاه امید (رجاء)؛ قلب هم مظهر ایمان است و هم دغدغه و خوف را در خود دارد. وجود این احوال کاملاً متقابل و متفاوت در قلب انسان، گواهی روشن بر این حقیقت است که جمع ضدین در نشئه تجرد محقق می‌شود.

•  اثبات تجرد نفس از طریق سعه وجودی و مظهر اسما بودن:

نفس انسان به دلیل مجرد بودن، احکام و محدودیت‌های عالم ماده را ندارد. توانایی نفس در پذیرش و جمع ضدین ــ چه در مرتبه خیال و چه در مرتبه قلب ــ نشان‌دهنده آن است که نفس از نشئه تجرد است و به عالم ماده تعلق مادی محض ندارد؛ به بیان دیگر، نفس انسانی یک حقیقت مجرد است. نفس به واسطه این تجرد می‌تواند مظهر صفات و اسمای متقابل الهی باشد؛ هم‌زمان مظهر اسم «ظاهر» و اسم «باطن» گردد، مظهر صفت «رحیم» و صفت «قهار» باشد، و صفات «نافع» و «ضار» را منعکس کند.

انسان می‌تواند بی‌نهایت اسمای متقابل الهی را در نفس خود جمع نماید؛ زیرا موجود مجرد به دلیل برخورداری از وسعت و سعه وجودی، توانایی و شایستگی جمع اضداد را در خویش داراست. در نظام هستی، هر اندازه که مرتبه تجرد یک موجود قوی‌تر و بالاتر باشد، سعه و صحت وجودی او نیز بیشتر خواهد بود. در نتیجه، امکان جمع اضداد در نشئه تجرد، یکی از براهین متقن عقلی برای اثبات تجرد نفس ناطقه انسان به شمار می‌رود.