- ویژگیهای عام هر طبع و مزاج:
مبحث در رابطه با ویژگیهای طبع معتدل است. هر طبعی یک ذائقه غذایی دارد و هر غذایی را نمیخورد. هر طبعی یک خُلق و روحیات اخلاقی دارد و هر طبعی از جهت ساختار و بافت بدنی، یک سلسله ویژگیهای خاص دارد. همانطور که هر طبعی نفسی را جذب میکند. هر طبعی نیز استعدادهای خاصی دارد. متناسب با نوع طبعها، استعدادها متفاوت میشود و جذب نفسها نیز تفاوت پیدا میکند.
- تناسب طبع با جذب ارواح جلالی و جمالی:
نفوس صفراوی و دموی، نفوس جلالی هستند. طبع صفراوی و دموی، یعنی طبیعت و مزاج گرمتر، یا به تعبیر دیگر، سرد و خشک، نفوس جلالی را جذب میکنند و روح جلالی نیز جذب این نفوس میشود. بدنهایی که طبع سرد و خشک دارند، یعنی سودایی هستند، یا طبع سرد و تر دارند، یعنی بلغمی هستند، ارواح جمالی را جذب میکنند. پس هر طبعی نفسی را جذب میکند، هر طبعی خُلق خاصی دارد، و ارواح جلالی و جمالی نیز از نظر خُلقیات با یکدیگر متفاوتاند. هر طبعی ویژگیهای بدنی خاص و ذائقهای ویژه دارد. بنابراین، طبع و خُلق با یکدیگر تناسب دارند و خُلق و خُو نیز متناسباند.
- اهمیت مزاجشناسی و ارتباط طبع با ذکر و خُلق:
مزاجشناسی برای شناخت سبک زندگی و نوع تغذیه اهمیت دارد. ما به اندازه اعتدال مزاجی که داریم، خُلقیات نیکو خواهیم داشت. هر طبعی خُلقی را پدید میآورد و طبع معتدل، خُلق نیکو را ایجاد میکند. در واقع، خُلق متناسب با نوع طبع معنا پیدا میکند. استاد سلوک نیز متناسب با نوع طبع انسان، به او ذکر میدهد؛ زیرا هر نوع طبعی خُلق خاصی را به وجود میآورد و ذکر نیز باید متناسب با خُلق انسان باشد. نوع مکاشفات و ادراکات نیز متناسب با طبیعتها و طبعها یکسان نیست و تفاوت دارد. پس هر طبع و مزاجی ویژگیهای بدنی خاصی دارد، خُلقی ایجاد میکند، ذائقه غذایی ویژهای به وجود میآورد، استعداد مخصوصی پدید میآورد و نفسی را جذب میکند. این مطالب، کلیات بحث بود.
- ویژگیهای طبع معتدل:
۱. خُلق نیکو: اولین ویژگی طبع معتدل، خُلق نیکو است. کاملترین روح، کاملترین مزاج و طبع را دارد و کاملترین مزاج، مزاج معتدل است. یعنی معتدلترین مزاج، کاملترین روح را دارد و کاملترین خُلق را پدید میآورد. به همین دلیل، طبع معتدل میتواند جامعیت جلال و جمال الهی را داشته باشد.
۲. معصومین و جامعیت جلال و جمال: معصومین (ع) از کاملترین اعتدال طبع و مزاج برخوردارند و به همین جهت، جامع جلال و جمال الهی هستند. روح آنان نهتنها معتدل است، بلکه اَعدَل مزاجها را دارد. به همین دلیل، روحی جامع دارند و میان جلال و جمال جمع کردهاند. عبارت «أشدّاءُ علی الکفّارِ رُحَماءُ بَینَهُم» نیز بر همین اساس است؛ یعنی آنان هم جلال دارند و هم جمال.
۳. دریافتهای غیبی و معنوی: کسی که معتدلترین مزاج و کاملترین روح را دارد، کاملترین دریافتهای غیبی و معنوی را نیز خواهد داشت. انسانهایی که مزاج معتدل دارند، کاملترین دریافتهای غیبی و کاملترین شکارهای شهودی را دارا هستند. به اندازه اعتدال مزاج، دریافتهای شهودی نیز معنا و کمال پیدا میکند.
۴. تناسب روحها با طبعها:
خُلق و خُو نیز تناسب وجودی دارند. انسانهایی که طبع ناری دارند، روح ناری را جذب میکنند. انسانهایی که طبع نوری دارند، روح نوری را جذب میکنند. کسانی که طبع خاکی دارند، روحی را که نظم میکند ـ یعنی نازلترین روح ـ جذب میکنند. کسانی که طبع حیوانی دارند، روح حیوانی را جذب میکنند و کسانی که طبع ملکی دارند، روح ملکی را جذب خواهند کرد. بنابراین، باید طبع و نطفه را شناخت و تأثیرات آنها را بررسی کرد.
۵. یکنواختی و فصاحت سخن:
طبع معتدل سخنی یکنواخت دارد و نوسانات صوتی در آن کمتر است. سخن کسی که طبع معتدل دارد، یکنواخت و متعادل است. فصاحت و بلاغت نیز شبیه طبع معتدل است. نیکو سخن گفتن و سخن نیکو گفتن، از ویژگیهای طبع معتدل است.
۶. جذب بهترین نفس:
طبع معتدل، از ابتدای اعتدال خود، بهترین نفس را جذب میکند.
۷. اعتدال در همه امور:
طبع معتدل در غذا خوردن، خوابیدن و سخن گفتن، دچار افراط و تفریط نمیشود. چنین فردی هر چیزی را نمیگوید، هر غذایی را نمیخورد و بیش از اندازه نمیخوابد. بنابراین، در همه امور اعتدال دارد.
۸. دریافت معارف توحیدی:
طبع معتدل، سنگینترین معارف توحیدی را دریافت میکند و میفهمد.
۹. سلامت و خُلق احسنت:
صاحب طبع معتدل از سلامت بدنی برخوردار است، اخلاق نیکو دارد و دارای «خُلق احسنت» است. «إنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظیم» درباره طبع معتدل است؛ البته طبع معتدل دارای مراتب و درجات مختلف است و کاملترین مرتبه آن از آنِ معصومین علیهمالسلام است.
۱۰. میل به غذاهای طبیعی:
کسی که طبع معتدل دارد، به غذاهای طبیعی میل میکند. میل به غذاهای غیرطبیعی، از ویژگیهای طبع معتدل نیست.
۱۱. حکمت و عمق سخن:
صاحب طبع معتدل هم سخنان نیکو دارد و هم نیکو سخن میگوید. یعنی از فصاحت و بلاغت برخوردار است و سخنانش عمق دارد و حکمتآمیز است.
۱۲. عالیترین جذب بدنی و معنوی:
عالیترین جذبهای بدنی مربوط به طبع معتدل است. غذایی که فرد معتدلالمزاج میخورد، به بهترین شکل در بدن او جذب میشود. همچنین چنین فردی عالیترین جذبهای معنوی را نیز داراست.
۱۳. تدبیر بدن و جامعه:
کسی که طبع معتدل دارد، در تدبیر بدن خود نیز توانمند است. بهترین نوع تدبیر بدن، مربوط به صاحب طبع معتدل است و این نکته بسیار اهمیت دارد.
۱۴. خط، چهره و استعداد:
صاحب طبع معتدل خط نیکو، سخن نیکو و سیمای زیبا دارد و از استعداد جذب جامعه برخوردار است.
- شواهد قرآنی و تاریخی از ائمه و اولیاء:
چرا حضرت یوسف علیهالسلام زیباترین چهره را داشت؟ به دلیل طبع نیکو. چرا حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله ملیحترین خُلق را داشت؟ به دلیل طبع معتدل. حضرت علیاکبر علیهالسلام نیز به چه دلیل شباهت بسیاری به حضرت رسول داشت؟ به دلیل طبع معتدل و طبع نیکو.
- جمعبندی:
طبع معتدل، توانایی تدبیر جامعه را دارد؛ یعنی در تدبیر بدن خود بهترین عملکرد را دارد و در تدبیر تکوینی بدن نیز از اعتدال برخوردار است. طبع معتدل استعداد جذب جامعه را دارد، قدرت برقراری ارتباط با همه سطوح معارفی و ایمانی را داراست، وسعت وجودی دارد، آرزوهای بلند در آن شکل میگیرد و از جاذبه خُلقی برخوردار است.
