- درونی بودن سیر اشیای مادی:
نخست آنکه هر شیء طبیعی و مادی در عالم ماده، سیر و حرکتش درونی است؛ یعنی این سیر در درون ذات خودش قرار دارد و بیرون از ذات آن نیست. تمام تغییرات، تحولات و تبدلات هر شیء مادی در قلمرو و محدودهٔ حریم ذات خودش رخ میدهد.
- تناسب سیر با ساختار و استعدادهای درونی:
سیر درونی اشیای مادی با ساختار درونی خودشان تناسب دارد؛ با مزاج درونی و شاکلهٔ خودشان متناسب است. هر شیء مادی دارای ساختاری درونی است و این ساختار، استعدادهایی را به همراه دارد. همین ساختار درونی، نظامی ایجاد میکند که سیر درونی شیء متناسب با آن نظام، آن استعدادها و آن ساختار باشد.
بر اساس ساختار درونی، مسیر شیء مشخص میشود و سیر آن شکل میگیرد. بر اساس استعدادهای داخلی، میزان سیر، سرعت سیر، نوع سیر و شدت یا ضعف سیر آن تعیین میشود.
- طی شدن مراتب ذات هر شیء:
نکتهٔ سوم این است که مسیر ذات هر شیء، طی کردن مراتب ذات خودش است. هر شیء، سیر و حرکتی در خودش و در درون خودش دارد و مراتب ذات خویش را طی میکند. هر شیء در قلمرو ذات خودش حرکت میکند.
یعنی سیر، مسیر، چیزِ رونده، راه و راهرو، همگی در اینجا یکی هستند؛ اینها دو چیز جداگانه نیستند، بلکه یک حقیقت واحدند. این، سومین ویژگی مسیر هدایت هر شیء مادی است.
- تحت تدبیر عوالم مجرد و مثالی بودن:
چهارمین ویژگی این است که این سیر به اذن، اراده و تدبیر موجودات مجرد انجام میشود؛ یعنی به اذن و ارادهٔ حق، از مسیر و مجرای عوالم مجرد و مثالی مدیریت میگردد.
هر شیء طبیعی تحت تدبیر ملکوت عالم و تحت مدیریت عوالم بالاتر قرار دارد. عالم طبیعت از مرتبهٔ عالم ذر و عالم برزخ نزولی مدیریت میشود. بنابراین، هر شیء طبیعی در تدبیر و مدیریت عالم مثال قرار دارد و سیر آن از این طریق امتداد پیدا میکند و ادامه مییابد.
- وابستگی سیر به بقای هویت شیء:
پنجمین ویژگی سیر و مسیر طبیعی هر شیء این است که این سیر تا زمانی ادامه دارد که بقای شیء مادی و دوام آن برقرار باشد؛ یعنی حرکت شیء همراه با هویت موجود آن باشد.
تداوم حیات و بقا، مشروط به حفظ اصل هویت شیء است. هرگاه شیء موجودیت، واقعیت و خارجیت داشته باشد، این سیر نیز همراه آن وجود خواهد داشت.
- ذاتی بودن سیر:
این سیر برای هر شیء مادی، سیر ذاتی است. برای هر شیء طبیعی و مادی، چنین سیری ذاتی است و نمیتوان آن را از مادیات جدا کرد؛ مادی بودن با این سیر همراه است.
این سیر، عارضی نیست. در حقیقت، خلقت شیء مادی با این امر ذاتی همراه است و خود شیء، متناسب با همین سیر ذاتی آفریده شده است.
- رسیدن به غایتی برتر:
این سیر در واقع به غایتی برتر از خود شیء میرسد. سرانجام، این سیر به غایت خودش منتهی میشود و آن غایت، از خود شیء برتر است.
غایت هر شیء و غایت آن مرتبهٔ برتر، در دسترس شیء قرار دارد و از آن دور نیست.
- تکاملی و تعالیبخش بودن سیر:
آغاز و پایان این سیر، از طریق طی کردن مراتب ذات خود شیء صورت میگیرد. این سیر، سیر تکمیلی است؛ در آن تعالی، کامل شدن و افزوده شدن وجود دارد.
بهنوعی، رویش و رشد در این سیر اتفاق میافتد. ارتباط این سیر با شیء به این صورت است که چیزی به شیء افزوده میشود. در حقیقت، در این سیر هم پیرایش وجود دارد و هم آرایش.
- همراهی پیرایش و آرایش:
لحظهبهلحظه بر کمال شیء افزوده میشود. تعینات آن بهتدریج تحقق مییابد و افزودههای آن نیز تحقق پیدا میکند. بنابراین، در این فرایند، هم حذف تعینات و کاهش آنها، یعنی پیرایش و پالایش، وجود دارد و هم آرایش، یعنی اضافه شدن و کاملتر شدن. لازمهٔ هر سیر طبیعی، برخورداری از این دو ویژگی است.
- سیرورت و فعلیت یافتن استعدادها:
این سیر با تجرد و منزهتر شدن همراه است. سیر با سیرت و با سیرورت همراه است؛ یعنی با شدن همراه است.
در این فرایند، استعدادها و قوا لحظهبهلحظه به فعلیت میرسند و شیء در مسیر «شدن» قرار میگیرد؛ بهگونهای که در نهایت، چیزی از حالت بالقوهٔ پیشین آن باقی نمیماند و استعدادهایش به فعلیت میرسند.
