هیچ عملی گم نمی‌شود

موضوع بحث، شرح آیه ۱۹۵ سوره آل‌عمران است. مضمون آیه این است که اصلاح و ایمان، شرط ضایع نشدن عمل نیست. آیه می‌فرماید: «انی لا اضیع عمل عامل منکم من ذکر أو أنثی». معنای آیه این است که خداوند عمل هیچ‌یک از شما را ضایع نمی‌کند؛ خواه مرد باشید و خواه زن.

• اطلاق واژه عمل: 

نخستین نکته این است که آیه واژه «عمل» را به صورت مطلق آورده است و آن را به «عمل صالح» محدود نکرده است. بنابراین هر عملی که از انسان صادر می‌شود، اثر دارد و ضایع نمی‌گردد. اگر عمل صالح باشد، پاداش دارد و اگر غیرصالح باشد، کیفر خواهد داشت. پس آیه اصل عمل را شامل می‌شود، نه نوع خاصی از آن را.

• هیچ عملی از بین نمی‌رود: 

عمل هر انجام‌دهنده‌ای ضایع نمی‌شود. آیه نفرمود عمل مؤمن را ضایع نمی‌کنیم، بلکه فرمود عمل هر انسانی را ضایع نمی‌کنیم؛ خواه مؤمن باشد و خواه غیرمؤمن. این معنا با حکمت، عدل و رحمت الهی سازگار است. خداوند هر عمل را حفظ می‌کند و آثار هر عمل ظاهر می‌شود و از میان نمی‌رود. از این رو، هیچ عملی تباه نمی‌شود؛ چه از سنخ رذیلت باشد و چه از سنخ فضیلت.

• تعبیر عامل: 

نکته سوم، تعبیر «عامل» است. آیه فرموده است: «عمل عامل»، یعنی عملِ انجام‌دهنده. پس محور، خودِ انجام‌دهنده است. هر کس عملی انجام دهد، آن عمل ضایع نمی‌شود. از این تعبیر فهمیده می‌شود که عمل و آثار آن با حقیقت فاعل پیوند دارد و از هویت او جدا نیست.

• مراد، فاعل است نه صرف انسان بودن: 

آیه نفرمود «عمل انسان»، بلکه فرمود «عمل عامل». این تعبیر نشان می‌دهد که در اینجا صرف عنوان انسان بودن مطرح نیست، بلکه جنبه انجام‌دهندگی مورد نظر است. خداوند به فاعلِ عمل نظر دارد، نه به صرف انسان بودن او. بنابراین ملاک، همان انسانِ مختار و فاعل است که عمل از او صادر می‌شود.

• بی‌تأثیری جنسیت: 

عبارت «من ذکر أو أنثی» نشان می‌دهد که جنسیت در پاداش و کیفر و در ضایع نشدن عمل اثر ندارد. جنسیت در آثار وجودی عمل دخالت نمی‌کند. آنچه اثر دارد، خودِ عمل و حقیقت آن است، نه مرد یا زن بودن فاعل. از این‌رو، ضایع نشدن عمل به اسلام و کفر، یا به مرد و زن بودن وابسته نیست؛ بلکه به خود عمل و حقیقت آن مربوط است.

• تفاوت عمل و فعل: 

آیه واژه «عمل» را به کار برده است، نه «فعل». از این نکته روشن می‌شود که میان عمل و فعل تفاوت وجود دارد. کارهایی که انسان با اراده، اختیار و آگاهی انجام می‌دهد، «عمل» نامیده می‌شود؛ اما امور تکوینی و غیرارادی را بیشتر با واژه «فعل» تعبیر می‌کنند. بنابراین چون سخن از کار اختیاری و آگاهانه است، تعبیر «عمل» در آیه به کار رفته است.

• تأکید بر قطعیت حکم: 

عبارت آیه با «اَنّی» آغاز شده است و این خود نشان‌دهنده تأکید، قطعیت و حتمیت مضمون آیه است. یعنی ضایع نکردن عمل، یک امر قطعی و مهم است. قرآن در مواردی که می‌خواهد اهمیت یک مطلب را برجسته کند، از ابزارهای تأکید استفاده می‌کند. در اینجا نیز تأکید شده که خداوند واقعاً عمل هیچ انسانی را ضایع نمی‌کند.

• نسبت مستقیم به خداوند: 

در آغاز آیه، فعل به صورت مستقیم به خداوند نسبت داده شده است. این نسبت مستقیم نشان می‌دهد که پاداش دادن به اعمال و کیفر دادن به آنها، مستقیماً به اراده و خواست الهی بازمی‌گردد. این تعبیر، حضور بی‌واسطه خداوند را در صحنه عمل انسان نشان می‌دهد. هر جا خداوند بخواهد اهمیت یک مطلب را برجسته کند، آن را مستقیم به خود نسبت می‌دهد. همان‌گونه که در تعبیر «انی قریب» قرب و حضور بی‌واسطه الهی بیان شده است، در اینجا نیز مقصود آن است که خداوند در صحنه عمل انسان حاضر است، عمل را می‌بیند و اثر آن را حفظ می‌کند.

• بیان حقیقت عمل: 

از مجموع این نکات روشن می‌شود که عمل انسان حقیقتی دارد که با روح او پیوند می‌خورد. ظاهر عمل ممکن است وابسته به زمان و مکان و ابزار باشد و از میان برود، اما حقیقت و اثر آن در نفس انسان باقی می‌ماند. به همین دلیل، عمل هر انسان، چه صالح و چه فاسد، اثر وجودی خود را حفظ می‌کند و ضایع نمی‌شود. این یک سنت الهی است و آیه بر آن تأکید دارد.