اقسام گوناگون آفرینش الهی در اسماء فعلی

• آفرینش الهی و کثرت اسماء در بیان آن:

در آیات قرآن کریم، عناوین متعددی برای بیان آفرینش الهی به کار رفته است که همگی به اسماء فعلی خداوند مربوط می‌شوند. از جمله‌ی این عناوین می‌توان به خالق، باری، فاطر، منشئ، جاعل، صانع و مبدع اشاره کرد. این اسماء، همه در اصل به آفرینش و ایجاد دلالت دارند، اما هر کدام از زاویه‌ای خاص به فعل الهی نظر می‌کنند و نحوه‌ای ویژه از آفرینش را بیان می‌نمایند.

در حقیقت، اصل آفرینش واحد است؛ با این حال، شیوه‌ها، مراتب و جلوه‌های آن متفاوت است. از همین روست که قرآن کریم از الفاظ گوناگون بهره می‌گیرد. این تنوع، هم جنبه‌ی بلاغی و زیبایی در بیان دارد و هم نشان‌دهنده‌ی آن است که آفرینش الهی دارای مراتب مختلفی است. همه‌ی این آفرینش‌ها به خداوند نسبت داده می‌شود و همین نسبت، نشانه‌ی روشن توحید افعالی است. یعنی همه‌ی افعال حقیقی در نهایت از حضرت حق صادر می‌شود و هیچ فعلی استقلالاً در برابر فعل الهی قرار ندارد.

• مراتب هستی و آفرینش:

هستی دارای مراتب و درجات مختلف است. اصل وجود حقیقتی واحد دارد، اما موجودات، مظاهر و مراتب آن در درجات متفاوتی ظهور می‌کنند. در واقع، خداوند وجود را ظاهر می‌سازد و آفرینش را در مراتب مختلف تحقق می‌بخشد. از این جهت، آفرینش و انشاء موجودات خود یکی از شئون حق تعالی است و ظاهر ساختن وجود نیز شأنی دیگر از شئون او به شمار می‌رود.

• معنای منشئ و آفرینش دفعی:

یکی از اسماء فعلی خداوند منشئ است. این اسم به آفرینش موجودات مجرد و موجودات عالم امر اشاره دارد؛ آفرینشی که دفعی است و به صورت تدریجی تحقق نمی‌یابد. در این معنا، هنگامی که سخن از اصل آفرینش نفس انسان به میان می‌آید، تعبیر «انشاء» مناسب‌تر است؛ در حالی که آفرینش بدن انسان دارای مراحل و درجات مختلف است و به شکل تدریجی تحقق پیدا می‌کند.

از این رو، آفرینش موجودات مجرد و نیز آنچه به صورت دفعی پدید می‌آید، با عنوان انشاء بیان می‌شود و اسم منشئ ناظر به همین معناست.

• معنای مبدع و آفرینش بدون الگوی پیشین:

نوع دیگری از آفرینش، آفرینشی است که بدون نمونه‌ی قبلی و بدون الگو تحقق یابد. این نوع آفرینش با اسم مبدع بیان می‌شود. مبدع یعنی آفریننده‌ی آفرینشی نو و بی‌سابقه. خداوند مبدع آسمان‌ها و زمین است؛ یعنی آنها را بر اساس الگویی پیشین نیافریده است. در حقیقت، خود این آفرینش نو، نخستین نمونه و الگوی آفرینش الهی است.

بنابراین، هر جا سخن از آفرینشی باشد که بدون تقلید از نمونه‌ای قبلی تحقق یافته و برای اولین بار پدید آمده است، تعبیر ابداع و اسم مبدع به کار می‌رود.

• معنای خالق و گستره‌ی خالقیت:

اسم خالق به اصل ذات و وجودبخشی اشیا مربوط است. قرآن کریم می‌فرماید: «اللَّهُ خَالِقُ کُلِّ شَیْءٍ»؛ یعنی خداوند خالق هر چیز است. در برخی موارد نیز «خلق» در برابر «امر» قرار می‌گیرد؛ مانند تعبیر «أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ». در اینجا، گاهی «خلق» به عالم ماده اشاره دارد و در برابر عالم امر قرار می‌گیرد.

در معنای گسترده‌تر، «خلق» همه‌ی مراتب هستی را دربرمی‌گیرد. در این صورت، همه‌ی موجودات از جهت وجودی، مخلوق خداوند هستند و عنوان خالق بر همه‌ی آنها صدق می‌کند.

• معنای فاطر و پدیدار شدن وجود:

اسم فاطر به نوعی از آفرینش اشاره دارد که در آن، وجود از دل عدم پدیدار می‌شود. واژه‌ی «فطر» به معنای شکافتن است؛ یعنی عدم شکافته می‌شود و وجود از آن آشکار می‌گردد. این معنا بیشتر ناظر به نظام طولی آفرینش است؛ جایی که نبودن کنار می‌رود و بودن ظاهر می‌شود. از این جهت، فاطر کسی است که موجودات را به‌گونه‌ای پدید می‌آورد که وجودشان از پسِ عدم آشکار می‌شود.

• معنای صانع و ظرافت در آفرینش:

اسم صانع به آفرینشی اشاره دارد که همراه با همه‌ی ریزه‌کاری‌ها، ظرافت‌ها، حکمت‌ها و مهارت‌ها انجام شده باشد. این نوع آفرینش، صنع نامیده می‌شود و خداوند صانع حقیقی آن است. عالم، صنع الهی است؛ یعنی همه‌ی موجودات با دقت، نظم، تناسب و حکمت آفریده شده‌اند.

در همین زمینه، از امیرالمؤمنین (ع) نقل شده است: «نحن صنائع الله و الناس صنائع لنا»؛ یعنی ما ساخته و پرورده‌ی خداوند هستیم و مردم ساخته و پرورده‌ی ما هستند. این تعبیر، به‌خوبی نشان می‌دهد که آفرینش و پرورش، در نسبت با اسم صانع فهم می‌شود.

• معنای جاعل و تفاوت آن با خالق:

اسم جاعل نیز از اسماء فعلی خداوند است. در فلسفه، گاهی جاعل مترادف با خالق دانسته می‌شود، اما در قرآن میان خلق و جعل تفاوت وجود دارد. خلق ناظر به آفریدن ذات و وجود یک شیء است، در حالی که جعل به قرار دادن چیزی در یک موقعیت، مرتبه یا مقام خاص اشاره دارد.

برای نمونه، خداوند درباره‌ی حضرت ابراهیم (ع)، جعل امامت را مطرح می‌کند؛ یعنی مقام امامت را برای او قرار داد. همچنین در مورد حضرت عیسی علیه‌السلام آمده است: «وَجَعَلَنِی نَبِیًّا»؛ یعنی خداوند مرا پیامبر قرار داد. بنابراین، جعل بیشتر به تحقق یک مقام یا قرار گرفتن در یک شأن خاص اشاره دارد، نه صرف ایجاد ذات.

• معنای باری و تمایز مخلوقات:

اسم باری به آفرینشی اشاره دارد که در آن، موجودات از یکدیگر متمایز و متفاوت آفریده می‌شوند. مخلوقات یکسان و مشابه صرف نیستند، بلکه هر کدام ویژگی‌های خاص خود را دارند. از این رو، باری ناظر به تمایز، تفکیک و تفاوت در آفرینش است.

این اسم نشان می‌دهد که خداوند موجودات را به‌گونه‌ای آفریده است که هر یک هویت مستقل و خصوصیات ویژه‌ای دارند و در عین وابستگی به مبدأ واحد، از یکدیگر متمایزند.

• جمع‌بندی اسماء آفرینش:

اسم‌هایی مانند خالق، باری، فاطر، منشئ، جاعل، صانع و مبدع همگی بیانگر جنبه‌های مختلف آفرینش الهی هستند. خداوند با این تعابیر گوناگون، انسان را متوجه اقسام مختلف آفرینش می‌کند. در این تنوع لفظی، هم قدرت و عظمت حق تعالی آشکار می‌شود و هم زیبایی و تنوع موجود در عالم هستی.

در واقع، یک حقیقت واحد می‌تواند به صورت‌های مختلف ظاهر شود و هر یک از این اسماء، ناظر به یکی از آن ظهورهاست.

• ارتباط آفرینش با اسم متکلم:

در نهایت، باید توجه داشت که همه‌ی این اقسام آفرینش، در حقیقت نوعی ظهور از باطن به ظاهر هستند. از این جهت، این بحث با اسم متکلم نیز ارتباط پیدا می‌کند. هر چیزی که از باطن به ظاهر می‌آید، به‌نوعی کلام الهی است. خداوند متکلم است و عالم، کلام و تجلی فعلی اوست.