محبت مخلوقات به خداوند و مراتب آن

•  علم حضوری مخلوقات به خداوند  :

همه‌ی آدم‌ها و تمام موجودات، مخلوق خداوند هستند و به حق، نوعی معرفت و توجه دارند. سخن اصلی این است که خداوند خود را به هر مخلوقی شناسانده است و هر موجودی به اندازه‌ی نحوه‌ی وجود خود، علم حضوری به حضرت حق دارد. این علم حضوری، علم وجودی است و میان مخلوقات یکسان نیست. به همین دلیل، معرفت موجودات به خداوند دارای مراتب و درجات است و به‌صورت یکسان و هم‌سطح در همه‌ی آنها تحقق پیدا نمی‌کند.

•  محبت به حق، تابع معرفت است:

محبت مخلوقات به خداوند نیز بر همین اساس شکل می‌گیرد. چون معرفت‌ها متفاوت است، محبت‌ها هم متفاوت خواهد بود. هر موجود به اندازه‌ی شناختی که از حق دارد، محبت به حق پیدا می‌کند. اگر درک او از خداوند بیشتر باشد، محبتش نیز بیشتر خواهد بود و اگر درکش محدودتر باشد، محبتش نیز در همان حد باقی می‌ماند. بنابراین، محبت به خداوند از معرفت جدا نیست و در واقع بر پایه‌ی همان معرفت حضوری بنا می‌شود.

• تفاوت در اطاعت و بندگی:

از آن‌جا که محبت‌ها یکسان نیست، اطاعت‌ها نیز یکسان نخواهد بود. سخنران تأکید می‌کند که اطاعت از خداوند در مخلوقات، شیوه‌ای واحد ندارد. هر موجود به تناسب معرفت و محبت خود، از حق اطاعت می‌کند. پس بندگی و عبودیت نیز مانند معرفت، دارای مراتب گوناگون است و هر مخلوق به اندازه‌ی ظرفیت وجودی خود، در مقام اطاعت و تسلیم نسبت به خداوند قرار می‌گیرد.

•  محبوب باید موجود و معلوم باشد: 

در ادامه بیان می‌شود که محبت به چیزی تعلق می‌گیرد که موجود باشد؛ چیزی که معدوم است، محبوب واقع نمی‌شود. انسان حبِّ عدم ندارد، بلکه حبِّ موجود دارد. اما موجود بودن به‌تنهایی کافی نیست؛ محبوب باید معلوم نیز باشد، یعنی شناخته شده باشد و در جهل و ابهام قرار نگیرد. نسبت به امر مجهول، محبت واقعی شکل نمی‌گیرد. از این‌رو، انسان به اندازه‌ی شناختی که از یک چیز دارد، به آن محبت می‌ورزد.

• مقدار محبت، به میزان شناخت بستگی دارد:

اگر شناخت نسبت به چیزی اجمالی باشد، محبت نیز اجمالی خواهد بود؛ و اگر شناخت تفصیلی باشد، محبت نیز تفصیلی می‌شود. پس کیفیت محبت، تابع کیفیت معرفت است. به همین دلیل، هرچه معرفت انسان نسبت به خداوند عمیق‌تر و روشن‌تر باشد، محبت او نیز بالاتر و کامل‌تر خواهد شد. این قاعده فقط در شناخت نظری نیست، بلکه در مرتبه‌ی حضوریِ ارتباط با حق نیز جاری است.

•  حب الهی در عالم جاری است: 

خداوند خود را به هر شیئی شناسانده است و از این جهت، حب الهی در عالم جاری است؛ همان‌گونه که علم الهی در همه‌ی عوالم جریان دارد. همه‌ی مخلوقات به خداوند علم دارند، اما این علم، حضوری و یکسان نیست. چون علم حضوری در موجودات دارای مراتب است، محبت و اطاعت هم بر همان اساس درجات متفاوت پیدا می‌کند.

•  تسلیم، تسبیح و عبادت همگانی موجودات:

همه‌ی مخلوقات در برابر خداوند حالت تسلیم دارند و حق را اطاعت می‌کنند. همچنین همه‌ی موجودات تسبیح‌گوی حق هستند و هیچ موجودی از دایره‌ی تسبیح الهی بیرون نیست. بر این معنا تأکید می‌شود که هر موجودی نوعی عبادت و نماز نسبت به حق دارد و حتی از آن آگاه است. یعنی موجود، هم تسبیح خود را می‌فهمد و هم عبادت خویش را ادراک می‌کند.

•  ادراک عبادت بر اساس حیات و روح:

اساس این مسئله آن است که هر موجودی چون دارای روح و حیات است، ادراک نیز دارد. پس فعل خودش و عبودیت خودش را درک می‌کند. به همین دلیل، عبادت فقط یک امر بیرونی و تحمیلی نیست، بلکه حقیقتی است که در متن وجود موجودات جریان دارد. البته این عبادت و این ادراک در همه‌ی موجودات به یک نحو نیست، بلکه تابع مراتب وجودی آنهاست.

• دریافت فیض الهی بر اساس نحوه‌ی وجود:

قاعده‌ی بعدی این است که هر مخلوق به اندازه‌ی اطاعتی که از خداوند دارد، دریافت فیض می‌کند. بنابراین، فیض الهی نیز در میان مخلوقات یکسان توزیع نمی‌شود. هر موجود به اندازه‌ی مرتبه‌ی وجودی، معرفت و اطاعت خود، از فیض حق بهره می‌برد. در نتیجه، سیر، حرکت و عالم وجودی مخلوقات نیز متفاوت خواهد بود.

•  تفاوت در شیوه‌ی دریافت فیض:

دریافت فیض در همه‌ی موجودات به یک روش نیست. برخی موجودات فیض را به‌صورت تدریجی دریافت می‌کنند و برخی به‌صورت دفعی. برخی در زمان، برخی فراتر از زمان، و برخی در مرتبه‌ای دیگر از دریافت قرار دارند. بنابراین، نه شیوه‌ی دریافت فیض یکسان است و نه مقدار آن. همین تفاوت‌ها نشان می‌دهد که عالم موجودات بر پایه‌ی مراتب و تفاوت‌های واقعی بنا شده است، نه بر یک یکنواختی ساده و بی‌تفاوت.

•  گوناگونی علم حضوری:

علم حضوری نیز انواع مختلف دارد؛ مانند علم حضوری فنایی، احاطی، انشایی و سریانی. علم حضوری به مجردات، به مادیات، به افعال و به ذات اشیا، همگی شیوه‌های متفاوتی دارند. بنابراین، هرگاه گفته می‌شود موجودی علم حضوری دارد، باید توجه داشت که این علم می‌تواند نحوه‌های گوناگون داشته باشد و یک صورت ثابت و یکنواخت ندارد.

•  جمع‌بندی نهایی:

بر اساس این بیان، محبت به خداوند، اطاعت از حق، تسبیح موجودات و دریافت فیض الهی، همگی تابع نحوه‌ی وجود و مرتبه‌ی معرفت حضوری موجودات‌اند. چون مراتب وجودی متفاوت است، محبت‌ها، اطاعت‌ها و بهره‌مندی‌ها نیز متفاوت خواهند بود. در نتیجه، حبِ حضرت حق در ذات مخلوقات هست، اما ظهور آن در هر موجود به اندازه‌ی ظرفیت و مرتبه‌ی وجودی اوست.