سر شاکله: راز هدایت انسان و جهان

خلاصه محتوا:

در این محتوا، آیهٔ شریفهٔ «قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلَىٰ شَاکِلَتِهِ فَرَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَىٰ سَبِیلًا» محور تبیین حقیقت «شاکله» و نسبت آن با هدایت الهی قرار گرفته است. شاکله به‌عنوان مجموعهٔ جامع ویژگی‌های وجودی هر موجود معرفی می‌شود؛ مجموعه‌ای که شامل ادراکات، ملکات و احوال روحی، طبیعت، مزاج، استعدادها و ساختار وجودی جسمانی و روحانی است و مبنای فعالیت، تدبیر، انتخاب و هدایت هر موجود محسوب می‌شود.

بیان می‌گردد که اصل «عمل بر اساس شاکله» اختصاص به انسان ندارد، بلکه شامل خداوند و همهٔ مخلوقات است. شاکلهٔ خداوند، اسماءالله معرفی می‌شود؛ اسماء الهی که همان حقیقت ذات، صفات کمال و مبنای ربوبیت، ایجاد، تدبیر، تصرف و تکمیل عالم هستند. عالم، مظهر شاکلهٔ حق و تجلی اسماءالله است و مدیریت الهی عالم بر اساس رحمت انجام می‌گیرد؛ رحمتی که عین اسماءالله است.

در مرتبهٔ مخلوقات، شاکلهٔ جمادات مبتنی بر طبیعت، مزاج و صفات ماهوی خاص هر شیء است. نباتات افزون بر این، دارای قوای نفس نباتی‌اند و بر اساس مجموعهٔ این ویژگی‌ها فعالیت می‌کنند. حیوانات دارای قوای ادراکی حسی، خیالی و وهمی هستند و شاکلهٔ آن‌ها ترکیبی از همین ادراکات و احوال روحی است. انسان‌ها، برخوردار از تنوع نامتناهی در استعدادها، ملکات، ادراکات حسی، خیالی، وهمی، عقلی، ادراکات حضوری و شهودی‌اند و شاکلهٔ هر انسان، مبنای انتخاب‌ها و مسیر هدایت اوست.

تفاوت شاکله‌ها، به تفاوت هدایت‌ها می‌انجامد. کاربرد دو اسم تفضیل «أَعلَم» و «أَهدى» در آیه، دلالت بر تشکیکی‌بودن علم و هدایت دارد. خداوند، به‌عنوان علت ایجادی و خالق همهٔ اشیاء، دارای احاطهٔ علمی مطلق است و داناترین حقیقت به هدایت ‌یافته‌ترین مخلوقات به‌شمار می‌آید. هر شاکله در حقیقت یک راه و «سبیل» به‌سوی خداوند است و شاکله‌ها همان طرق هدایت‌اند. هدایت الهی، به معنای هدایت خود شاکله‌هاست؛ یعنی به فعلیت رساندن استعدادها، اعتدال طبیعت بدن، تکمیل ادراکات و رشد ملکات و احوال روحی.

آغاز محتوا:

• تبیین آیهٔ «کلٌّ یعمل على شاکلته»:

موضوع محتوا، آیهٔ هشتاد و چهارم سورهٔ اسراء است که می‌فرماید: «کُلٌّ یَعْمَلُ عَلَىٰ شَاکِلَتِهِ فَرَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَىٰ سَبِیلًا». معنای آیه آن است که ای پیامبر، هر کس بر اساس شاکلهٔ خود فعالیت دارد و عمل می‌کند، و پروردگار شما داناترین است به کسی که هدایت‌یافته‌تر است از جهت راه و طریق.

• اصل عمل و فعالیت بر اساس شاکله:

مفاد آیه این است که هر کس بر اساس شاکلهٔ خود عمل می‌کند. خداوند بهتر از هر کسی می‌داند چه کسی بر اساس شاکلهٔ خویش هدایت می‌شود. هر موجودی، اعم از خالق و مخلوق، دارای فعالیت بر اساس شاکله است. خداوند بر اساس شاکلهٔ خود عمل می‌کند و مخلوقات نیز بر اساس شاکلهٔ خودشان فعالیت دارند.

• تعریف شاکله و اجزای آن:

شاکلهٔ هر کس، عبارت است از ادراکات او، ملکات روحی او، احوال روحی او، و طبیعت و مزاج او. مجموعهٔ این امور، شاکله را تشکیل می‌دهد و هر موجودی بر اساس این مجموعه، فعالیت و تدبیر دارد.

• شاکلهٔ الهی و اسماءالله:

شاکلهٔ خداوند، همان اسماءالله است. اسماءالله، طبیعت خداوند هستند و ملکات و احوال روحی خداوند، همان صفات کمالی اویند. پس خداوند بر اساس اسماءالله که احوال ذاتی او هستند، فعالیت و ربوبیت دارد.

• شاکلهٔ جمادات:

جمادات دارای طبع و مزاج هستند و علاوه بر آن، دارای صفات خاص ماهوی‌اند. بنابراین، دو امر در جمادات وجود دارد: یکی طبع و مزاج، و دیگری صفات خاصهٔ ماهوی. بر اساس این دو دسته ویژگی عمل می‌کنند. برای مثال، آب دارای طبع سرد و خنک است و در عین حال، دارای صفات ویژهٔ آب‌بودن است. آتش دارای طبع گرم و خشک است و در عین حال، دارای صفات ویژهٔ آتشین مانند نفوذ و سوزندگی است. بر اساس همین طبیعت، مزاج و صفات ماهوی، عمل می‌کنند که این‌ها شاکلهٔ آن‌هاست.

• شاکلهٔ نباتات و قوای نفس نباتی:

گیاهان دارای طبع و مزاج‌اند و صفات نباتی مانند حیات و رشد و نمو دارند. آن‌ها دارای قوای نفس نباتی هستند؛ از جمله جاذبه، دافعه، غاذیه، نامیه، مولده و ماسکه. هفت قوه در نفس نباتی وجود دارد و گیاهان بر اساس همین قوای نباتی، طبع، مزاج و خصوصیات خود فعالیت می‌کنند. این فعالیت‌ها بر اساس مجموعهٔ ویژگی‌های جسمانی و روحانی صورت می‌گیرد که شاکلهٔ آن‌ها را تشکیل می‌دهد.

• شاکلهٔ حیوانات:

حیوانات، علاوه بر ملکات و احوال روحی، دارای قوای ادراکی حسی، خیالی و وهمی هستند. آن‌ها دارای حواس، ادراکات خیالی و وهمی و ویژگی‌های روحی‌اند و بر اساس همین امور، فعالیت و تدبیر دارند.

• شاکلهٔ انسان و تنوع بی‌نهایت آن:

انسان‌ها دارای تنوع بی‌نهایت هستند. این تنوع، در استعدادها، ملکات روحی، طبیعت، مزاج، صفات روحی، ادراکات حسی، قوا و ادراکات خیالی، وهمی و عقلی وجود دارد. ادراکات حضوری و ادراکات شهودی انسان‌ها نیز متفاوت است. بر اساس مجموعهٔ این ویژگی‌ها که از آن تعبیر به شاکله می‌شود، انسان فعالیت و تدبیر دارد. شاکلهٔ هر فرد انسانی، مجموعهٔ ویژگی‌های جسمانی و روحانی اوست که اساس انتخاب و عملکرد اوست.

• عالم، مظهر شاکلهٔ حق:

خداوند بر اساس اسماءالله عالم را ایجاد می‌کند، تدبیر می‌نماید و در آن تصرف دارد. ایجاد، تدبیر، تصرف و تکمیل عالم، بر اساس اسماءالله صورت می‌گیرد. مدیریت حق بر اساس رحمت اوست و رحمت او تماماً اسماءالله است. بنابراین، عالم، مظهر شاکلهٔ حق تعالی است و هدایت هر مخلوقی بر اساس شاکلهٔ همان مخلوق انجام می‌گیرد.

• تفاوت شاکله‌ها و تفاوت هدایت‌ها:

تفاوت شاکله‌ها، موجب تفاوت هدایت‌ها می‌شود. خداوند داناترین است به هدایت‌یافته‌ترین مخلوقات. اگر انسان علمی به شاکله یا هدایت خود داشته باشد، خداوند اعلم به آن است. کاربرد دو واژهٔ «أَعلَم» و «أَهدى» نشان می‌دهد که هم علم و هم هدایت دارای مراتب و درجات تشکیکی هستند.

• احاطهٔ علمی مطلق الهی:

خداوند علت ایجادی مخلوقات است و خالق همهٔ اشیاء است. هر شیء را وجوداً می‌آفریند و ازاین‌رو، دارای احاطهٔ علمی مطلق به همهٔ اشیاء است. این احاطه، اطلاقی و بی‌قید است. علم مطلق، به معنای هدایت کامل هر شیء مطابق ارادهٔ الهی است. بنابراین، خداوند اعلم به اشیاء و هادی اشیاء است.

• شاکله به‌عنوان طریق و سبیل هدایت:

هر شاکله‌ای در حقیقت یک راه و یک طریق به‌سوی حق است. شاکله‌ها، طرق هدایت‌اند و خداوند طرق هدایت را می‌شناسد. هر موجودی از طریق شاکلهٔ خود هدایت می‌شود. هدایت شاکله، یعنی هدایت استعدادها، اعتدال طبع بدن، به فعلیت رساندن قوا، و هدایت ادراکات، ملکات و احوال روحی. قرآن می‌فرماید: «کُلٌّ یَعْمَلُ عَلَىٰ شَاکِلَتِهِ فَرَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَىٰ سَبِیلًا»؛ هر کس بر اساس شاکله و طریقی که در آن قرار دارد هدایت می‌شود، و آن طریق، همان شاکلهٔ اوست.