- حکمت و ربوبیت الهی:
خداوند متعال حکیم و رب است و حکمت، ربوبیت و تدبیر او نیز بر پایه علم نامتناهی او استوار است. از آنجا که علم، آگاهی و اطلاع او بینهایت است، حکمتهای او نیز بیپایان خواهد بود. بر همین اساس، تمام افعال الهی حکیمانه و هدفدار است و ربوبیت او بر اساس علمی کامل و بینقص جریان دارد. بنابراین، تدبیر الهی کاملترین، جامعترین، پایدارترین و ثابتترین تدبیر و مدیریت است و در آن هیچگونه خلل و نقصی راه ندارد.
- استعداد در موجودات مادی:
بر پایه همین حکمت و ربوبیت، موجودات عالم ماده با استعداد آفریده شدهاند. در متن و ساختار هر شیء مادی، استعدادی نهفته است و تمامی ویژگیهای مادی آن بر اساس همان استعدادها شکل میگیرد. ساختار هر موجود مادی از درون استعداد آن سامان مییابد و آنچه در ظاهر و باطن آن دیده میشود، به همان قابلیتهای نهفته در وجودش بازمیگردد.
- استعداد، مسیر سیر و هدایت:
استعداد هر شیء، مسیر او را تعیین میکند و محل سیر او را مشخص میسازد. موجودات مادی بر اساس استعدادهای خود حرکت میکنند و هر شیء، سیر ذاتی و درونی خاص خود را دارد؛ یعنی حرکت آن متناسب با ذات و استعداد خودش است. هر موجود در درون خودش شکوفا میشود و سیر هر فرد یا هر موجود، سیر ویژه همان موجود است. برای سیر، استعداد لازم است و استعداد از لوازم سیر به شمار میآید. همچنین، سیر در موجودات مادی نیازمند ساختار است و ساختار مادی همان استعدادی است که در وجود هر شیء قرار داده شده است. از این رو، سیر هر شیء از درون خودش آغاز میشود و آن شیء، مراحل ذات خود را طی میکند.
- غایت موجودات مادی:
در نتیجه، وقتی استعداد شکوفا میشود، موجود مادی به غایت خود میرسد. موجودات مادی در ذات خویش و در درون خود سیر دارند و مسیر هدایت مادیات نیز بر پایه استعدادهای خودشان است. از آنجا که موجودات مادی استعدادهای متفاوتی دارند، سیر، غایت و کمال آنان نیز متفاوت خواهد بود. هر موجود مادی در ذات خود حرکت دارد و در استعداد خود سیر میکند؛ استعداد، متن وجود مادی است و سیر هر موجود مادی از درون خودش شکل میگیرد.
- وضعیت مجردات:
اما مجردات به صورت تکوینی به حضرت حق توجه و عنایت دارند و همین توجه، عین دریافت فیض است. آنان استعداد مادی ندارند؛ ازاینرو، همه کمالاتی را که باید دارا باشند، خداوند یکجا و بهصورت دفعی به آنان عطا کرده است. بنابراین، مجردات حرکت تدریجی و انتظار برای به فعلیت رسیدن به معنای مادی ندارند، بلکه بالفعل و دفعیاند و مقام ثابت، معلوم و مشخصی دارند.
- فیضپذیری و بقای مجردات:
مسیر هدایت مجردات متناسب با نحوه وجود تجردی آنان است. آنان بر اساس همان نحوه وجود، به حق توجه دارند و فیض دریافت میکنند. مجردات هم برای حفظ مقام خود و هم برای واسطه شدن در بسط فیض در عالم، یعنی رساندن فیض به مراتب پایینتر، باید همواره فیض را دریافت کنند. برای حفظ مقام خود نیز لازم است فیض را از حق بگیرند و قائم به وجود حق باشند.
- کثرت راههای هدایت در عالم ماده:
در عالم ماده، کثرت مسیرهای هدایت وجود دارد، در حالی که در عالم مجردات مسیر هدایت واحد است. علت کثرت راههای هدایت در مخلوقات مادی، تعدد استعدادهاست. هر موجود مادی استعداد خاصی دارد و به همین دلیل، مسیر خاص خود را نیز دارد. چون هر موجود در استعداد خود سیر میکند، استعداد ویژه هر موجود مادی همان مسیر خاص هدایت اوست.
- ملکات و سیر نفوس:
به همین سبب، کثرت راههای هدایت در عالم ماده دیده میشود، نه در عالم غیب. البته کثرت راههای هدایت معنوی در عالم غیب از طریق خلقیات و ملکاتی است که در ارواح و نفوس وجود دارد. هر موجود مجرد، فضیلت وجودی، صفت یا خصوصیتی دارد و سیر او در همان ملکات و ویژگیها صورت میگیرد. نفوس انسانی نیز از طریق همین ملکات، سیر وجودی خود را طی میکنند.
- جلوه حکمت الهی در کثرت استعدادها:
حکمت الهی و ربوبیت حضرت حق از راه کثرت استعدادها جلوه میکند. این برنامه ثابت الهی در علم حق چنین است که با هر استعدادی، یک راه ظاهری و یک راه باطنی هدایت گشوده میشود. با هر استعداد، فتح بابی شکل میگیرد؛ بابی برای دریافت فیض و راهی برای حرکت و کمال.
- جمعبندی:
در حقیقت، استعداد هر شیء، سیر کمال، سیر فعلیت، مسیر هدایت و طریق اوجگیری آن است. از اینرو، هر شیء با استعداد خودش، هویت تازهای پیدا میکند، فعلیت تازهای مییابد و به غایت تازهای میرسد و نهایت سیر روحانی خود را طی میکند.
