نکات نورانی درباره اسمای الهی

• مکات نورانی اسما:

از سری‌ترین علوم الهی، کشف روابط اسما است؛ و این لطف الهی با الهام الهی محقق می‌شود. «وَاتَّقُوا اللهَ یُعَلِّمْکُمُ الله»؛ تقوا پیشه کنید تا خداوند به شما تعلیم دهد.

•  کشف روابط اسماء الهی:

کشف روابط اسم‌الله از لطیف‌ترین، باطنی‌ترین، سری‌ترین، عمیق‌ترین و قائم‌ترین علوم الهی است. به تبع کشف روابط وجودی و حقیقی اسمائی، روابط وجودی اشیا با همدیگر نیز کشف می‌شود. یعنی از تبعات این حقیقت آن است که از ترکیب و اجتماع اسماء الهی، مخلوقات آفریده می‌شوند. هیچ شیئی در عالم هستی به تنهایی مظهر یک اسم نیست، بلکه هر شیئی در عالم هستی مظهر مجموعه‌ای از اسماء الهی است. این نکته بسیار مهمی است و درباره آن بحث فراوانی وجود دارد.

• اسماء الهی، وجودبخش و معنا‌بخش اشیا:

هر شیئی در عالم هستی هم با اسماء وجود و هستی تحقق پیدا می‌کند و هم با اسماء الهی تفسیر و تبیین می‌شود؛ یعنی معنا‌دار می‌گردد. معنا‌داری اشیا یعنی شرح مرتبه وجودی آن‌ها، شرح جایگاه آن‌ها، شرح روابط تکوینی آن‌ها، و شرح تأثیر و تأثرات آن‌ها. همه این‌ها با اسم‌الله معنا‌دار می‌شود. متناسب با مظهریت اسمی که دارد معنا می‌شود؛ پس اسماءالله هم وجودبخش‌اند و هم معنا‌دار کردن اشیا به اسماء الهی است.

• تفسیر باطنی اشیا:

نکته نورانی دیگر در باب اسماءالله این است که تفسیر باطنی اشیا در عالم هستی جز به اسماءالله از هیچ راه و طریقی امکان‌پذیر نیست. یعنی تنها راه تفسیر باطنی و رسیدن به کنه اشیا، رسیدن به اسماءالله است. کنه هر شیئی، اسماء الهی است. تفسیر باطنی هر شیئی به اسماءالله است و هیچ مخلوقی در عالم نیست مگر آن‌که مرتبه نهایی‌اش همان اسماء الهی است.

•  تفسیر باطنی احکام الهی:

اصل دیگر این است که تفسیر باطنی هر حکم از احکام الهی نیز به اسماءالله است. یعنی تمام احکامی که در شریعت هستند، مانند نماز، روزه، خمس، زکات و جهاد، همگی حکم نهایی‌شان اسماء الهی است و تفسیر نهایی‌شان جز به اسماءالله نیست. چون تجلیات اسماء الهی در عالم هم به صورت تکوینیات است و هم به صورت تشریعیات. یعنی مظهر اسماء الهی هم تکوینیات‌اند و هم تشریعیات؛ پس رگ و ریشه تشریعات نیز همان اسماءالله‌اند، همان‌طور که ریشه و بنیاد تکوینیات اسماءالله‌اند.

• گشایش راه‌های باطنی در روح مخلوقات:

هر اسمی که در مخلوقی تجلی می‌کند، یک راه باطنی را در روح مخلوق می‌گشاید، باز می‌کند و فتح می‌نماید. یعنی اسماءالله کارشان فتح کردن راه‌های باطنی است و یک مسیر باطنی روحانی را به سمت حضرت حق بازگشایی می‌کنند. پس برای ایجاد رابطه‌های باطنی، اسماءالله در عالم فعال‌اند. یعنی فتح هر راه غیبی، هر راه باطنی و هر راه بی‌واسطه با اسماء الهی است. رابطه‌های وجودی باطنی با اسماءالله گشوده می‌شوند؛ پس کار اسماءالله گشایش در وجود و هستی مخلوقات است.

• روابط میان اسماء الهی:

نکته دیگر آن است که روابط بین اسماء الهی با همدیگر جزو علوم الهی است. هر اسمی با اسماء دیگر ارتباط وجودی و ارتباط حقیقی دارد. این ارتباط بین احوال ذاتی الهی است و جز با لطف و عنایت حضرت حق به اولیای او داده نخواهد شد.

• احوال ذاتی الهی و ایجاد اشیا:

این پرسش مطرح می‌شود که چگونه احوال ذاتی الهی سبب ایجاد اشیای خارجی می‌شوند؟ پاسخ این است که اگر کمالات روحی هر حقیقت مجردی به حد اطلاق برسد، قابلیت انتقال آن کمال در دیگران تصعید می‌شود. یعنی اگر علم در موجودی نامتناهی شد یا قدرت در او نامتناهی شد، این علم می‌تواند در دیگران تجلی پیدا کند. و سرّ این‌که خداوند به وسیله کمالاتش مخلوقات را مدیریت و تدبیر می‌کند، این است که اسماء در ذات الهی در حد اطلاق هستند و از همین جهت قابل انتقال به دیگران‌اند.

• تجلی اسم علیم و جلوه‌های معرفتی:

همه مواقف توحیدی از اجسام و ارواح جلوه اسم علیم الهی است. هر چیزی که رنگ معرفتی دارد، تجلی اسم الهی است. همه احکام الهی تجلی اسم علیم‌اند و به همین جهت کلیات حقایق معرفتی از حضرت علیم نازل می‌شود. احکام از آن جهت که تفاوت در تأثیرگذاری در ارواح انسان‌ها دارند، تجلیات اسماء دیگر الهی هستند.

• قالب‌های ظهور اسماء الهی:

قالب‌های ظهور اسماء الهی، ادراکات هستند. همچنین افعال طبیعی مانند نشستن، ایستادن، رفتن و خوابیدن از قالب‌های ظهور اسماء به شمار می‌آیند. امیال روحی در ما، روابط تکوینی هستند؛ احساس، تخیل و تعقل نیز از قالب‌های اسماءاند. احوال قلبی نیز همین‌گونه قالب‌های ظهور اسماءاند و همچنین ملکات روحی، قالب‌های ظهور اسماء الهی هستند. روابط تکوینی بین مراتب آدم، مانند رابطه تکوینی بین ملک و ملکوت، رابطه میان ملکوت و حضرت حق، و رابطه مجموع با حضرت حق، همگی قالب‌های ظهور اسماء الهی هستند. روابط تکوینی بین مخلوقات جزء‌به‌جزء اسماء الهی‌اند و مظاهر و قالب‌های اسماء الهی به شمار می‌آیند.

• قواعد، احکام و نظامات اشیا:

قواعد هر شیئی، احکام هر شیئی و کلیات حاکم بر هر شیئی در حقیقت همان قالب‌های ظهور اسماءالله هستند. تنزل اشیا و تعالی اشیا، که از آن به تغییرات اشیا تعبیر می‌شود، این تغییرات نیز قالب‌های ظهور اشیا هستند. اسم مبدّل از اسم‌هایی است که باعث تغییرات می‌شود؛ چه به شکل تنزل و چه به شکل تعالی. نظامات اشیا و نظامات تکوینی اشیا نیز جزء قالب‌های ظهور اسماء الهی هستند.

•  توقیفی بودن اسماء الهی:

اسماءالله توقیفی هستند، موقف مشخص دارند و جایگاه مشخصی دارند. هیچ اسمی از موقف وجودی خود خارج نمی‌شود و اسماء مقام مشخص، مرتبه مشخص و منزل مشخص دارند. همان‌طور که موقف مشخصی دارند، منزل مشخصی هم دارند. پس اسماءالله وجوداً وقف هستند و توقیفی‌اند و چون وقف هستند، قابل تغییر و تحول و تبدل نخواهند بود.

• شمول تجلی و تصرف اسماء الهی:

آخرین نکته در بحث نکات نورانی اسماء این است که اسماءالله قابلیت تجلی و تصرف در تمام مخلوقات را دارند؛ چه مخلوقات مادی و چه مخلوقات مجرد. یعنی مظاهر اسماءالله منحصر در دسته خاصی از موجودات نیستند.