علم ذاتیِ حق در مرتبه احدیت

• علم ذاتیِ حق در مرتبه احدیت:

در مرتبه‌ی احدیت، علمِ خداوند به ذات خویش، عین ذات اوست. در این مرتبه، میان عالم و معلوم هیچ گونه دوگانگی و جدایی وجود ندارد؛ زیرا حضور ذات برای ذات، همان علم است و علم نیز چیزی بیرون از ذات به شمار نمی‌آید. به همین جهت، در این مرتبه، علم حق، علمی حضوری و ذاتی است که هیچ فاصله‌ای میان ذاتِ عالم و ذاتِ معلوم در آن راه ندارد.

•  دو جلوه علم ذاتی:

این علم ذاتیِ حق، دو جلوه و دستاورد اصلی دارد. نخست، علم به احوال ذاتی و اسماء الهی است؛ یعنی آنچه در مرتبه‌ی ذات و در نسبت با اسماء و اوصاف الهی مطرح می‌شود. دوم، علم به عالم هستی است؛ یعنی علم حق به مخلوقات و نظام آفرینش. بنابراین، علم ذاتی حق تنها در مرتبه‌ی ذات محدود نمی‌ماند، بلکه در دو ساحت اصلی، یعنی ساحت اسماء و ساحت عالم، ظهور و بروز پیدا می‌کند.

•  اسمای الهی به عنوان تنزل علم ذاتی:

در این بیان، اسمای الله تفصیل و تنزل علم ذاتی‌اند. یعنی اسماء الهی، حقیقتی جدا از آن علم نخستین نیستند، بلکه ظهورها و مراتب نازل‌شده‌ی همان علم ذاتی‌اند. از این‌رو، آنچه ما از اسماء الهی می‌فهمیم، در واقع جلوه‌ای از همان علم مطلق و ذاتی حق است که به صورت تفصیلی و متناسب با مراتب ظهور کرده است.

•  تشریعیات و وحی به عنوان مرتبه‌ای از تنزل:

همچنین تشریعیات و وحی نیز تنزل همان علم ذاتی به شمار می‌آیند. یعنی علم حق تنها در قالب اسماء تکوینی جلوه نکرده، بلکه در قالب احکام، دستورات و هدایت تشریعی نیز نازل شده است. بر این اساس، علم به تکوینیات و علم به تشریعیات هر دو در حقیقت از تجلیات علم ذاتی حق هستند و از یک سرچشمه‌ی واحد نشئت می‌گیرند.

•  ضرورت تجلی و تنزل برای ارتباط با ذات نامتناهی:

ذات الهی، چون نامتناهی است، برای اینکه قابل ارتباط با انسان و قابل معرفت برای او باشد، باید در مرتبه‌ی تجلی، تتبور و تنزل ظهور پیدا کند. اگر این تجلی و تنزل نباشد، ذات نامتناهی برای انسان دست‌یافتنی نخواهد بود. از همین‌رو، ظهور در مراتب مختلف برای برقراری ارتباط میان انسان و حق ضروری است.

•  نقش اسماء و تشریعات در ارتباط انسان با حق:

بر پایه‌ی همین معنا، اسماء الهی و احکام و تشریعات، واسطه‌ی ارتباط ما با ذات الهی‌اند. انسان از راه این اسماء و از طریق این تشریعات می‌تواند به شناخت و ارتباط با حق برسد. بنابراین، هم عالم خلقت و هم عالم تشریع، هر دو بر مدار همان علم ذاتیِ حق معنا پیدا می‌کنند و در نهایت، تجلیات و مراتب ظهور آن حقیقت واحد هستند.

•  جمع‌بندی :

در مجموع علم ذاتیِ حق در مرتبه‌ی احدیت، عین ذات اوست و در ادامه به صورت اسماء الهی، عالم هستی و تشریعیات ظهور می‌یابد. از این منظر، همه‌ی مراتب شناخت و ارتباط با خداوند، بر پایه‌ی تجلیات و تنزلات همان علم ذاتی شکل می‌گیرند و انسان از طریق این مراتب می‌تواند به حق نزدیک شود و او را بشناسد.