- تاریخ زندگی و روششناسی ائمه:
موضوع محتوا بررسی تاریخ زندگی ائمه و شیوه زندگی آنان است. در بررسی تاریخ زندگی ائمه، روششناسی آنان اهمیت بسیار زیادی دارد؛ یعنی باید بررسی کنیم که هر امام در زندگی فردی و اجتماعی خود چه شیوه، سبک و روشی داشته است.
- تفاوت شرایط و تفاوت روشهای مبارزاتی:
علت تفاوت روشهای مبارزاتی ائمه، تفاوت شرایط فرهنگی، سیاسی و فکری زمانه آنان است. هر امام متناسب با مقتضیات زمان خود، روش خاصی را برای مبارزه انتخاب میکند.
یکی از روشهای ائمه، تقیه است. تقیه برای حفظ اصل دین و حفظ حیات دینی انجام میشود. در حقیقت، تقیه یک روش عمومی در میان ائمه به شمار میرود؛ اما هر امام در کنار این روش عمومی، روش خاص مبارزاتی خود را نیز دارد و آن را متناسب با شرایط زمان خویش به کار میگیرد.
- معنای بصیرت و شناخت زمانه:
بصیرت یعنی شناخت زمانه و انجام دادن اقدام و حرکتی متناسب با آن زمان. برای موضعگیری درست، باید جریانهای فکری و فلسفی غالب در هر دوره و همچنین جریانهای سیاسی و حزبی آن دوره را شناخت.
هر جریان سیاسی در هر زمان، بر پایه مجموعهای از اصول فکری، فلسفی و معرفتی شکل میگیرد. هنگامی که جریانی سیاسی مانند بنیامیه یا بنیعباس حاکم میشود، شیوه حاکمیت آن نیز مبتنی بر مجموعهای از مبانی فکری، معرفتی و فلسفی است.
کسی که زمانه خود را از نظر غلبه تفکر فلسفی و غلبه تفکر سیاسی بشناسد، میتواند بهترین موضعگیری سیاسی را برای مبارزه خود انتخاب کند. بنابراین، هر حاکمیت سیاسی در هر دورهای بر اساس مجموعهای از اصول و مبانی معرفتی عمل میکند.
- ضرورت شناخت جریانهای سیاسی:
در برخورد با هر جریان سیاسی، باید به چند مسئله توجه کرد. نخست، مبانی آن جریان باید شناخته شود. سپس باید روشها و شیوههای سیاسی آن جریان را بررسی کرد. همچنین باید آثار و نتایج حرکات سیاسی آن و اهدافی را که دنبال میکند، شناخت.
بنابراین در بررسی هر جریان سیاسی، لازم است مبانی، روشها، آثار و اهداف آن جریان مشخص شود.
- گونههای موضعگیری در برابر جریانهای سیاسی:
در برخورد با یک جریان سیاسی، موضعگیریهای مختلفی ممکن است. یک موضع، هماهنگی با آن جریان سیاسی است. موضع دیگر، مخالفت، مباینت و ضدیت با آن است؛ یعنی انسان در برابر آن جریان بایستد و با آن مقابله کند.
موضع سوم، تکمیل کردن آن جریان است؛ به این معنا که انسان علاوه بر هماهنگی با حرکت سیاسی موجود، بهگونهای عمل کند که مکمل آن حرکت باشد.
سکوت، انتظار و برخورد نیز از دیگر شیوههای ممکن در مواجهه با جریانهای سیاسی هستند.
- اهمیت سبکشناسی در مبارزات ائمه:
در هر بررسی تاریخی، شناخت سبک مبارزه، نخستین اولویت است. باید دید هر جریان سیاسی چه سبک و روشی را در مبارزه خود انتخاب میکند.
شیوههای مبارزاتی ائمه متفاوت بوده است. از جمله این شیوهها میتوان به جهاد و جنگ، فعالیت فرهنگی، تقیه، دعا و ذکر و راز و نیاز اشاره کرد. همه این موارد، شیوهها و روشهای مبارزاتی ائمه هستند و هر امام متناسب با شرایط موجود زمان خود، یکی از این روشها را برمیگزیند.
- نمونههایی از روش مبارزاتی ائمه:
امام سجاد(ع) روش دعا و ذکر را انتخاب کردند؛ زیرا شرایط زمانه برای استفاده از هیچیک از روشهای دیگر مبارزه فراهم نبود.
امام باقر(ع) و امام صادق(ع) سبک فرهنگی و روش علمی را برگزیدند. آنان با تربیت شاگردان و گسترش آموزشهای دینی، زمینه شکلگیری حوزههای علمی و دینی را فراهم کردند.
امیرالمؤمنین(ع) شیوه مبارزه خود را بر جهاد استوار کردند.
امام حسن(ع) شیوه صلح را برگزیدند. امام حسین(ع) نیز شیوه جنگ، جهاد و شهادت را انتخاب کردند.
بنابراین، هر امامی در هر دورهای ممکن است یکی از شیوههای مبارزه را برگزیند. برخی ائمه باید سکوت میکردند و برخی دیگر ناچار بودند از روش تقیه استفاده کنند. چون شرایط زمانها متفاوت است، روشهای مبارزاتی ائمه نیز یکسان و مشابه نیست.
هرکدام از این شیوههای مبارزاتی، در زمان خاص خود انتخاب شده و در همان شرایط کاربرد داشته است.
- تناسب سبک زندگی فردی با شرایط زمان:
سبک زندگی فردی هر امام نیز با شرایط زمان او تناسب دارد. باید دید آیا شرایط بهگونهای است که امام زندگی زاهدانهای داشته باشد، مانند امیرالمؤمنین(ع)، یا با رفاه نسبی زندگی کند؛ همانگونه که برخی ائمه در دورههایی زندگی میکردند که زمانه از شرایط نسبتاً مناسبی برخوردار بود.
در چنین شرایطی، ائمه بر خود سختگیری نمیکردند و الزاماً سبک زندگی زاهدانه امیرالمؤمنین(ع) را در همان شکل تکرار نمیکردند.
- ثبات اصول و تغییر تکنیکها:
تعدد سبکهای مبارزاتی ائمه نباید ما را در مسیر هدایت دچار حیرت، سرگردانی یا سردرگمی کند. اصول مبارزاتی ائمه واحد و ثابت است و مبانی مبارزاتی آنان نیز تغییر نمیکند.
آنچه در هر زمان تغییر میکند، تکنیکها و شیوههای اجرایی است؛ زیرا تکنیکها تابع زمان هستند و روشها باید متناسب با شرایط هر دوره انتخاب شوند.
پس اصول ثابتاند، مبانی ثابتاند و آثار و اهداف کلی نیز ثابتاند؛ اما تکنیکها و روشها بر اساس زمان و شرایط تغییر میکنند.
