باطن نبوت و سرّ انبیا

•  طرح بحث و اشاره به مقام ولایت:

عنوان این بحث برگرفته از روایتی مشهور است که در آن امیرالمؤمنین، علی (ع)، به عنوان «سرّ انبیا و مرسلین» معرفی شده‌اند.

این حدیث از اساس ناظر به مقام ولایت است و از همین جهت، لازم است در این زمینه توضیحاتی اجمالی و کلی ارائه شود.

•  ولایت مطلقه امیرالمؤمنین و ولایت محدود انبیا:

امیرالمؤمنین (ع) صاحب مقام ولایت مطلقه هستند. ولایت همه انبیا، مقید و محدود است و آنان همه درجات ولایت را دارا نیستند. امیرالمؤمنین (ع) نسبت به انبیای الهی، ولایت کامل‌تری دارند. از این رو، ولایت ایشان را «ولایت مطلقه کلیه الهی» می‌نامند.

مقصود از این سخن آن است که ایشان به اذن و اراده الهی، بر کل عالم هستی ولایت و تصرف وجودی دارند؛ زیرا مظهریت ایشان نسبت به اسماء و صفات الهی بیشتر است.

شعار وجودی این بزرگواران این است که: «نحن ولله الاسماء الحسنی»؛ یعنی آنان مظهر اسماء حسنای الهی هستند.

به کسی «ولی» گفته می‌شود که ارتباط و اتصال وجودی با اسماءالله داشته باشد. کسی که به مقام واحدیت و احدیت رسیده باشد، اصطلاحاً «ولی الهی» نامیده می‌شود. ولی کسی است که به مقام فنای ذاتی، صفاتی و افعالی رسیده باشد؛ یعنی با ذات، صفات و افعال حق، ارتباطی بی‌واسطه پیدا کرده و به قرب الهی دست یافته باشد.

•  تقدم ولایت بر نبوت:

ولایت، به معنای وجودی و تکوینی، مقدمه و مقدم بر نبوت است. نبوت به دریافت احکام الهی و شریعت از طریق شهود مربوط می‌شود.

بنابراین، تا کسی به مقام ولایت نرسد، به مقام نبوت نخواهد رسید. ولایت هر نبی، باطن نبوت همان نبی است. به بیان دیگر، نبی تا زمانی که به مقام ولایت نرسیده باشد، به مقام نبوت دست پیدا نمی‌کند. در حقیقت، مسیر ولایت، مسیر رسیدن به نبوت است.

کسی که دارای ولایت مطلقه است، با تمام اسماءالله اتصال و ارتباط دارد و از قوت وجودی برخوردار است. چنین کسی، سرّ و باطن نبوت را داراست.

ولایت، مظهر اسماء باطنی است و نبوت، مظهر اسماء ظاهری. البته نبی از جهت باطنی، مظهر اسماء باطنی است و از جهت ظاهری، مظهر اسماء ظاهری است.

•  نسبت ولایت و نبوت در پیامبران و ائمه:

ولایت پیامبران بر نبوت خودشان برتری دارد؛ یعنی ولایت هر نبی از نبوت همان نبی بالاتر است. این سخن به این معنا نیست که هر ولی‌ای از هر نبی‌ای بالاتر باشد.

اولیای معصوم، از جهت ولایت، با انبیا از جهت ولایت مقایسه می‌شوند، نه با نبوت انبیا. بنابراین، اگر ائمه علیهم‌السلام را با انبیای الهی مقایسه می‌کنیم، ولایت ائمه را با ولایت انبیای الهی مقایسه می‌کنیم. از این جهت گفته می‌شود که ائمه، از نظر ولایت، برتر از انبیا هستند. پس ولایت، باطن نبوت است.

•  ظاهر و باطن احکام شریعت:

اینکه گفته می‌شود ولایت باطن نبوت است، به دو صورت قابل فهم است. نخست اینکه هر یک از احکام شریعت، ظاهری و باطنی دارد. ظاهر آن‌ها همان احکام الهی است که از طریق وحی بر قلب نبی نازل می‌شود. جعل و تشریع نبوت نیز از مسیر و مجرای نبی شکل می‌گیرد؛ یعنی شریعت از مجرای نبوت جعل می‌شود.

از این جهت، احکام الهی مظهر اسماء ظاهری هستند. این احکام، یک ظاهر و یک باطن دارند. مجموعه احکام باطنی با ولایت و اسماءالله ارتباط دارد.

به بیان دیگر، هر حکمی از احکام الهی، یک باطن غیبی و یک ظاهر دارد. ظاهر آن همان حکمی است که ما مشاهده می‌کنیم؛ اما احکام الهی دارای باطن غیبی هستند و ملکوت عالم، باطن آن‌ها را تشکیل می‌دهد.

باطن احکام الهی دارای مراتب و درجات است و این مراتب تا رسیدن به باطن نهایی ادامه پیدا می‌کند. باطن نهایی احکام الهی، همان اسماءالله است. بنابراین، باطن کلی و نهایی شریعت، اسماءالله است.

•  ولی الهی به‌عنوان باطن احکام شریعت:

ولی الهی، باطن هر یک از احکام شریعت را می‌شناسد؛ بلکه با باطن احکام الهی مرتبط و متصل است و با آن عینیت دارد. به تعبیر دیگر، خود ولی الهی، باطن احکام الهی است.

از آنجا که ولی الهی با اسماءالله عینیت روحی پیدا کرده است، وقتی می‌گوییم ولایت باطن نبوت است، یعنی ولی، باطن نبی است؛ البته ولی از جنبه ولایت، باطن نبی محسوب می‌شود.

•  نبوت به‌منزله بدن و ولایت به‌منزله روح:

نبوت به منزله بدن و ولایت به منزله روح و اصل است. حقیقت ارتباط هر نبی با حضرت حق، همان وجود ولایی اوست.

نبی از جهت ولایت، با خود حق ارتباط دارد؛ از جنبه رسالت، با انسان‌ها و مردم ارتباط پیدا می‌کند؛ و از جهت نبوت، وحی را دریافت می‌کند.

بنابراین، یکی از شئون نبی تابع شأن دیگر اوست. نبوت نبی تابع ولایت اوست و ولایت نبی، اصل و حقیقت وجود او به شمار می‌رود. اگر ولایت آن نبی وجود نداشته باشد، او به مقام نبوت نخواهد رسید.

سکوی پرتاب روح نبی الهی، همان وجود ولایی اوست. چون نبی به خداوند تقرب پیدا کرده است، مقام نبوت و سپس مقام رسالت به او داده شده است. بنابراین، ولایت، باطن نبوت است.

•  درباره «سرّ انبیا و مرسلین»:

از همین جهت است که گفته می‌شود: «علی (ع)، سرّ انبیا و مرسلین است». یعنی امیرالمؤمنین (ع) به سبب جنبه ولایتی که دارند، صاحب ولایتی هستند که باطن نبوت انبیا محسوب می‌شود.