خلاصه محتوا:
در این محتوا، امام زمان(عج) به عنوان «بقیتالله» معرفی میشود؛ یعنی باقیمانده و تمامیت اسماء، نبوت، امامت و ولایت الهی که در پیامبران و امامان پیشین بهصورت مقید و جزئی ظهور یافته بود و در وجود ایشان به شکل اطلاقی و تام متجلی میگردد. حضرت مهدی(عج) مظهر اسماء مستأثره الهی هستند؛ اسمائی که در هیچ موجودی جز ایشان تجلی کامل نیافته است. ایشان مظهر خاص اسم «الباقی» بوده و بقای عالم به روح ایشان وابسته است. همانگونه که پیامبر اکرم(ص) «بقیتالنبوه» و صاحب نبوت مطلقه است، امام زمان(عج) «بقیتالامامه» و برخوردار از امامت مطلقه میباشد؛ یعنی تمام مراتب پنهان، مستور و تحققنیافته امامت که در ائمه پیشین به فعلیت کامل نرسیده، در وجود ایشان ظهور مییابد. از اینرو ایشان خاتم الائمه، خاتم الاولیاء، و صاحب ولایت مطلقه الهی هستند. امام زمان(عج) مظهر رحمت خاصه الهی، مظهر اسم «القیّوم» و «القائم» است و قوام عالم به قیام روح ایشان است. همانگونه که همه موجودات با جلوهای از قیومیت قائم به خود هستند، قیام مطلق و حقیقی عالم در وجود امام قائم(عج) تحقق دارد. امامت، همانند خلافت، مقام جعل الهی است و به انتخاب بشر واگذار نشده است. آیه «إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَهً» و «إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَامًا» نشاندهنده جعل دائمی و تکوینی امامت است. به همین دلیل امام «لِلنّاس» است؛ یعنی وجود ایشان مایه نفع، هدایت و رحمت برای همه انسانهاست و امامت، «لطف عام الهی» شمرده میشود. حضرت مهدی(عج) انسان کامل و انسان کل است؛ بهطوری که تمام مراتب انسانیت، ولایت و کمالات انبیای الهی در روح ایشان جمع شده است. ایشان ولایت مطلقه دارند و حامل مشرب و مقام تمام پیامبران الهی هستند؛ از مقام موسوی، عیسوی، داوودی، سلیمانی و یوسفی گرفته تا خاتمیت محمدی(ص). از ویژگیهای اختصاصی امام زمان(عج)، ظهور اسم «المنتقم» در عالیترین مرتبه آن است. حضرت بر اساس باطن انسانها حکم میکند و مأمور به انتقام از تمام جریانهای کفر، شرک و نفاق تاریخی از آغاز خلقت تا پایان آن است؛ از اینرو ایشان «منتقم آل محمد» میباشند. همچنین به حضور و غیبت امام اشاره میشود؛ غیبت حضرت، غیبت بدنی است، نه غیبت روحانی. روح ایشان حضوری عام، مطلق و گسترده در عالم دارد و کاملترین نحوه حضور ممکن برای یک مخلوق الهی را داراست. در پایان، امام زمان(عج) به عنوان «حجتالله» معرفی میشود؛ یعنی وجودی که سراسر دلیل بر وجود خداوند است. ایشان «ولیّالله» هستند، زیرا روحشان ارتباط بیواسطه با اسماء و صفات الهی دارد و مظهر کامل همه مراتب ولایت، نور، هدایت، عصمت، علم غیب و اعجاز است. ایشان منجی موعود، موجود و زندهاند و تمام عالم در انتظار ظهور ایشان به سر میبرد.
آغاز محتوا:
- بقیتالله و جایگاه خاص امام زمان(عج) در میان اسمای الهی:
در این محتوا امام با تعبیر «بقیّهالله» معرفی میشود. مقصود از این تعبیر آن است که اسمایی از اسمای الهی که در هیچیک از مراتب جماد، نبات، حیوان، ملک و حتی انسانهای دیگر به ظهور کامل نرسیدهاند، در وجود مقدس آن حضرت تجلی یافتهاند. این اسما، همان «اسمای مستأثره» هستند؛ اسمایی که دارای مظهر خاصاند و آن مظهر خاص، وجود مقدس حضرت ولیّعصر علیهالسلام است.
حضرت امام زمان (ع) مظهر خاص و اختصاصی اسمای مستأثره الهی است. امامت، مظهر رحمت خاصه الهی است و امامت خاصه حضرت مهدی (ع) بهطور ویژه مظهر اسمای رحمانی حقتعالی است. آن حضرت، مظهر اسم «الباقی» است و بقای عالم، به روح او قائم است. حضرت، ظهور اسم «الباقی» و غلبه این اسم الهی در ساحت وجودی خویش را داراست.
- بقیتالنبوه و بقیتالامامه؛ تبیین امامت اطلاقی:
همانگونه که رسول اکرم (ص) «بقیّهالنبوّه» است، حضرت مهدی (ع) «بقیّهالامامه» است. یعنی آن حقیقتی از امامت که در ائمه پیشین بهطور کامل مجال ظهور نیافت، در وجود حضرت ولیّعصر (ع) به صورت اطلاقی ظهور و تجلی میکند. ایشان دارای «امامت اطلاقی» هستند؛ همانگونه که رسول خدا (ص) دارای «نبوت اطلاقی» بود. هر پیامبری بهرهای از نبوت دارد، ولی نبوت آنان مقیّد است. هنگامی که نبوت به روح خاتمالانبیاء (ص) میرسد، نبوت به صورت مطلق ظهور مییابد و از همینرو شریعت او نیز شریعتی اطلاقی میشود. به همین دلیل، روح آن حضرت کاملترین ارواح، و امت او کاملترین امت است؛ زیرا او مظهر نبوت اطلاقی است و نبوت در او به نهایت خود میرسد. به همین قیاس، امامت نیز در حضرت مهدی علیهالسلام به صورت اطلاقی ظهور میکند. مراتب مستور و پوشیده امامت که در ائمه پیشین مجال بروز کامل نداشته است، در روح آن حضرت ظهور مییابد؛ از اینرو او بقیهالامامه و بقیهالولایه است.
- ولایت مطلقه و تأثیر وجود امام در نظام عالم:
ولایت در حضرت ولیعصر (ع) به حد اطلاق میرسد. ایشان مظهر تمام درجات ولایت الهی هستند و از همینرو، با ظهور و تجلی این ولایت مطلقه، اوضاع عالم دگرگون میشود. تغییر شرایط عالم، ریشه در ظهور ولایت اطلاقی آن حضرت دارد. حضرت مهدی علیهالسلام، خاتم اولیاء و خاتم ائمه است و از این جهت، بقیتالله نامیده میشود. او مظهر اسم «القیّم» است و از اوصاف خاص امام قائم علیهالسلام، قیام به غلبه است. قوام عالم به قوام روح اوست؛ همانگونه که قیومیت همه موجودات به اسم «القیّوم» الهی وابسته است.
- تبیین معنای «قائم» و نسبت آن با اسم قیّوم:
هر انسانی قائم به خویش است، گیاهان بر پای خود ایستادهاند، حیوانات قائم به خود هستند و هر مخلوقی، جلوهای از اسم «القیّوم» را داراست. صفت قیام در همه مخلوقات، ریشه در اسم «قیّوم» الهی دارد. اما این صفت در حضرت امام زمان علیهالسلام در عالیترین مراتب خود ظهور یافته است. از همین رو آن حضرت «قائم آل محمد» خوانده میشود؛ زیرا قیام او قیامی اطلاقی است. اگر موجودات دیگر، قیام نسبی دارند، قیام امام زمان علیهالسلام قیام مطلق است و قوام عالم هستی به او وابسته است. حضرت، مظهر اسم «الباقی» است و امامت در او به نهایت و ختم خود میرسد.
- خاتمیت امامت و اطلاق آن در حضرت مهدی(عج):
وقتی گفته میشود حضرت ولیعصر (ع) «خاتمالائمه» است، این خاتمیت یا به معنای «نگین» امامت است یا به معنای پایاندهنده امامت. در هر دو معنا، نتیجه یکی است: امامت در ایشان به صورت مطلق تحقق یافته است. همانگونه که هر شوری از نمک است و هر رطوبتی به آب ختم میشود، هر مرتبهای از امامت نیز به حضرت مهدی (ع) ختم میشود.
بنابراین، امامت آن حضرت امامت اطلاقی است. ایشان همچنین خاتم ولایت و خاتم اولیاء هستند و ولایت در بالاترین حد خود در وجود ایشان تجلی میکند.
- انسان کامل و انسان کلّی:
انبیا و ائمه (ع) به مقام انسانیت کامل دست یافتهاند، اما انسانِ کاملِ مطلق و انسانِ کلّی، حضرت امام زمان علیهالسلام است. روح آن حضرت، مطلق انسانیت است و همه صفات انسانی در کمال خود در وجود او تجلی یافته است. انسانیت هر انسان، ریشه در روح آن حضرت دارد. هر فرد انسانی، بهرهای از انسانیت خویش را از روح امام زمان علیهالسلام دریافت میکند. به همین جهت، او انسان کامل و انسان کل است و «انی جاعل فی الارض خلیفه» مصداق تام خود را در وجود او مییابد.
- خلافت الهی؛ قانون ثابت آفرینش:
آیه «انی جاعل فی الارض خلیفه» جملهای اسمیه است و بر ثبات و استمرار دلالت دارد. این آیه بیانگر یک قانون ثابت الهی است: خداوند همواره در زمین خلیفه جعل میکند. این جعل، جعل تشریعی یا اعتباری نیست، بلکه جعل تکوینی و حقیقی است.
خلیفه کسی است که صفات الهی را داراست و جانشین حقتعالی در زمین است. خداوند خود، مستقیماً خلیفه را جعل میکند و این امر به اختیار و انتخاب بشر واگذار نشده است. مصداق کامل و جامع این خلافت، انسان کامل است و در عصر حاضر، این انسان کامل همان حضرت امام زمان (ع) است.
- هدایت امام، هدایت الهی و حقیقت زیارت جامعه:
ائمه (ع) خود هادی دیگران هستند و در عین حال، به هدایت الهی هدایت شدهاند. هدایت آنان از سنخ هدایت اکبر است؛ هدایت خاصی که شامل روح آنان شده و تمام وجودشان را فرا گرفته است. تمام فرازهای زیارت جامعه کبیره، بهمنزله شرح و بیان مقام اهلبیت علیهمالسلام و ناظر به همین حقیقت است که ائمه، مظاهر هدایت مطلق الهی هستند.
- حضور و غیبت امام؛ تمایز حضور روحانی و غیبت بدنی:
حضرت امام زمان (ع)، با آنکه دارای غیبت خاص بدنی هستند، اما در عین حال حضور دارند. بنابراین، بحث حضور و غیبت ایشان باید بهصورت تفکیکشده بررسی شود. غیبت ایشان، غیبت بدنی است؛ یعنی بدن مبارک آن حضرت بهطور عمومی در دسترس نیست، اما روح ایشان حضور دارد. این حضور، حضوری عام در عالم هستی است. هرچه روح مجردتر باشد، گستره حضور آن نیز وسیعتر است. از آنجا که روح حضرت ولیعصر (ع) کاملترین و مجردترین ارواح الهی است، حضور ایشان در عالم، حضوری اطلاقی و فراگیر است. بنابراین، امام زمان (ع) در عالم هستی عین حضور است و کاملترین نحوه حضور را پس از ذات اقدس حقتعالی داراست.
- ریشه قرآنی امامت و جعل الهی آن:
ریشه امامت در آیات الهی بهروشنی بیان شده است؛ از جمله در آیه «إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَامًا». این آیه نیز همانند آیه خلافت، به صورت جمله اسمیه آمده و بر ثبات، دوام و استمرار دلالت دارد. یعنی خداوند همواره در حال جعل امامت است و این جعل، ماهیتی دائمی دارد. امامت مقامی است که جعل آن از سوی خداوند انجام میشود؛ همانگونه که خلافت نیز جعل الهی است. این مقام نه اکتسابی است و نه با اختیار و انتخاب مردم تحقق مییابد. بشر، توان شناخت امام را در این مقام ندارد، بلکه خداوند خود امام را تعیین و منصوب میکند و به این جایگاه میرساند.
- امامت؛ لطف عام الهی برای همه انسانها:
در آیه «لِلنَّاسِ إِمَامًا»، واژه «للناس» دلالت دارد بر اینکه امامت برای منفعت همه انسانها جعل شده است. از همینرو، امامت را «لطف عام الهی» مینامند. امام برای همه انسانهاست تا همگان از روح او بهرهمند شوند. امام، مظهر اسم «النافع» الهی است و نفع وجودی او شامل همه عالم میشود. همانگونه که خداوند حضرت ابراهیم را پس از طی تمام مراتب، در نهایت به مقام امامت رساند، امامت بالاترین مرتبه سلوک الهی است.
- نور عظمت اهلبیت و نسبت آن با خلقت عالم:
تمام عالم، تجلی مقام نور عظمت اهلبیت (ع) است. در روایات، از پنج نور مقدس یاد شده که پیش از خلقت عالم آفریده شدند و عالم، تنزل و تجلی همان نور عظمت است. آسمانها و زمین، جلوهای از این نور عظمت میباشند. این مسئله نیازمند بحثی مستقل درباره «نور عظمت» است. در روایات آمده است: «اولُنا محمد، اوسطُنا محمد، آخرُنا محمد». معنای این تعبیر آن است که آغاز، میانه و پایان حقیقت اهلبیت، به روح محمدی (ص) بازمیگردد.
- مقام جامع پیامبر اکرم(ص) در میان اهلبیت:
پیامبر اکرم (ص)، کاملترین انسان الهی، شریفترین و جامعترین انسان در میان همه انسانهاست. هر مقامی که اهلبیت (ع) دارا باشند، کمال آن در وجود مقدس رسول خدا صلیالله علیه و آله تحقق یافته است. از این رو، ایشان اَشرحُ الانبیاء، افضل الاولیاء و صاحب مقام بیبدیل در عالم خلقت است. این حقیقت که چرا در این حدیث، آغاز و میانه و پایان اهلبیت به پیامبر اکرم (ص) نسبت داده شده، خود نیازمند محتوایی مستقل و تفصیلی است.
- ویژگی اختصاصی امام زمان(عج): انتقام الهی:
یکی از ویژگیهای اختصاصی حضرت مهدی (ع)، صفت «منتقم» بودن است. ایشان منتقم آل محمد هستند؛ به این معنا که در آخرالزمان، اسم «المنتقم» الهی در وجود آن حضرت به عالیترین شکل خود ظهور و تجلی مییابد. حضرت، بر اساس کفر و شرک باطنی حکم میکند، نه صرفاً ظاهر اعمال. اگر کفر و شرک پنهان در کسی باقی مانده باشد، اقتضای اسم منتقم آن است که در برابر آن تجلی کند. انتقام حضرت، انتقام از تمام سردمداران کفر و نفاق در طول تاریخ، از زمان حضرت آدم (ع) تا پایان تاریخ بشر است.
- اجتماع مقامات همه انبیا در وجود حضرت مهدی(عج):
تمام اوصاف و مقامات انبیای الهی در وجود حضرت مهدی علیهالسلام جمع شده است. ایشان دارای مقام یوسفی، مشرب ذکریایی، روح داوودی، مقام سلیمانی، مقام موسوی و مقام عیسوی (ع) است. از اینرو، گفته میشود که حضرت مهدی (ع) دارای ولایت مطلقه است. تمام درجات ولایت در روح آن حضرت تجلی یافته و مشرب همه انبیای الهی در وجود ایشان جمع شده است.
- عصمت، علم غیب و اعجاز در کاملترین مرتبه:
هر نبی الهی دارای سه شاخصه اصلی است: عصمت، علم غیب و اعجاز. ائمه (ع) نیز این سه شاخصه را دارا هستند. کاملترین درجه عصمت، کاملترین علم غیب و کاملترین اعجاز، در آخرین امام الهی، یعنی حضرت مهدی (ع) تحقق یافته است. ایشان منجی موعود است؛ نجاتدهنده بشریت که برای نجات انسانها ظهور خواهد کرد. همه انسانها، آگاهانه یا ناآگاهانه، در انتظار ظهور آن حضرت هستند.
- مهدی موعود؛ موجود و زنده:
حضرت مهدی (ع)از نسل حضرت فاطمه زهرا (س) است. او موعود موجود است، نه موعود معدوم. در قید حیات است، حضور دارد، و خود نیز در شمار منتظران ظهور خویش است.
- اسم نور، حجیت و ولایت امام زمان(عج):
اسم «نور» در وجود اهلبیت (ع) ظهور دارد، اما کاملترین درجه تجلی اسم نور، در حضرت مهدی موعود علیهالسلام است. به همین دلیل از ایشان به «حجتالله» تعبیر میشود. حجت، یعنی وجودی که سراسر دلیل بر وجود خداوند است.
انسان کامل، انسانی است که تمام وجود او نشانه خدا باشد و حضرت ولیعصر (ع) چنین انسانی است. از همین جهت، ایشان «ولیالله» نامیده میشود؛ زیرا رابطهای بیواسطه و وجودی با اسماء و صفات الهی دارد. تمام مقامات اسمائی در روح آن حضرت متجلی شده است. اینها ویژگیهایی است که در کاملترین امام الهی تحقق یافته و در وجود حضرت مهدی علیهالسلام به ظهور رسیده است.
