خوراکِ طیب؛ از رزق بدن تا رزق روح در پرتو شریعت – بخش ۱۲

خلاصه محتوا:

در این محتوا، به تبیین مفهوم «خوراکِ طیب» پرداخته میشود و  از سطح خوراک مادی به سطح رزق روح و شریعت گسترش داده می شود. محور اصلی بحث، آیه شریفه «کُلوا مِنَ الطَّیِّباتِ رِزقًا» است که نشان می‌دهد رزق انسان منحصر در هر خوراکی نیست، بلکه تنها خوراک‌های طیب، یعنی حلال و پاکیزه، عنوان رزق را می‌یابند. در بخش نخست، توضیح داده می‌شود که طیبات در معنای عام خود شامل هم «حلال بودن» و هم «پاکیزه و تمیز بودن» غذاست. غذایی که حرام باشد، یا نجس، فاسد، آلوده، مضر، یا به هر شکلی غیرپاکیزه باشد، هرچند ظاهری مقبول داشته باشد، رزق محسوب نمی‌شود و نباید معقول بدن قرار گیرد. غذاهای حلال اما آلوده یا فاسد نیز از دایره رزق خارج‌اند. در مقابل، غذای طیب هیچ ضرری برای جسم و روح ندارد و کاملاً نافع است و از این‌رو مجرای ظهور اسم «النافع» الهی به شمار می‌رود. سپس بیان می‌شود که رزق و طیب بودن مساوق یکدیگرند؛ هر آنچه رزق است، الزاماً طیب است و هر آنچه طیب است، رزق است. رزق بدن، چون در سراسر بدن منتشر می‌شود، باید کاملاً طیب باشد، زیرا کل بدن از آن متأثر می‌شود. در گام بعد، مفهوم طیبات از حوزه مادّی فراتر برده می‌شود و به شریعت تعمیم داده می‌شود. اگر «الطیبات» با الف و لام اطلاق در نظر گرفته شود، شریعت طیبه نیز مصداق طیبات خواهد بود. در این معنا، شریعت شامل اعتقادات، اخلاق، و احکام به عنوان رزق روح معرفی می‌شود. همان‌گونه که بدن با خوراک مادی زنده است، روح نیز با شریعت حیات و کمال می‌یابد. بر اساس این دیدگاه، رزق هر امت، شریعت همان امت است. تورات رزق امت موسی، انجیل رزق امت عیسی، و اسلام رزق امت پیامبر اکرم (ص) است. از آنجا که امت اسلامی کامل‌ترین امت است، کامل‌ترین رزق یعنی شریعت اسلام را داراست. شریعت وقتی با علم و عمل پذیرفته شود، با روح انسان عینیت پیدا می‌کند و تحمیل‌پذیر نیست، بلکه با جان انسان سنخیت دارد. در پایان تأکید می‌شود که علم غیرشریعی، هرچند علم است، اما رزق نیست. تنها دانایی و دارایی شریعت است که رزق روح به شمار می‌آید.

آغاز محتوا:

• تبیین معنای طیبات در آیه «کلوا من الطیبات رزقاً»:

آیه شریفه قرآن می‌فرماید: «کلوا من الطیبات رزقاً»؛ یعنی بخورید از طیبات، که همان رزق شما هستند. از این آیه استفاده می‌شود که طیبات، عنوان رزق را پیدا می‌کنند. غذاهای طیب، رزق بدن انسان هستند. سبزیجات، صیفی‌جات، پروتئین‌ها و گوشت‌ها، در صورتی که طیب باشند، رزق بدن به شمار می‌آیند. اما غذای غیرطیب، رزق نیست. غذایی که حرام باشد، یا پاکیزه نباشد، رزق انسان محسوب نمی‌شود. غذای حلال، رزق ماست و غذای طیب، رزق ماست. غذای طیب باید ماکول واقع شود و خوراک بدن انسان قرار گیرد. طیبات به معنای خوراک‌های حلال و پاکیزه است؛ غذاهایی که هم از نظر شرعی حلال‌اند و هم از نظر ظاهری پاک و تمیز هستند.

• نسبت میان حلال و طیب در مفهوم رزق:

اگر واژه «طیب» به صورت مستقل از حلال ذکر شود، در این صورت به معنای پاکیزه و تمیز است. اما وقتی طیبات به صورت مطلق و با اطلاق عام به کار می‌رود، هم حلال بودن و هم پاکیزه بودن را شامل می‌شود. بنابراین، غذای غیرطیب رزق نیست؛ نه غذای حرام رزق است و نه غذای نجس، فاسد، آلوده یا مضر. گوشت‌های حرام، گوشت‌های آلوده، گوشت‌های فاسد، سبزیجات سمی یا آلوده، و هر آنچه برای بدن ضرر دارد، رزق انسان محسوب نمی‌شود و نباید ماکول بدن قرار گیرد.

• اطلاق لفظ طیبات و تأکید قرآنی بر جامعیت آن:

کلمه «الطیبات» به دلیل داشتن الف و لام، دلالت بر اطلاق دارد؛ یعنی همه غذاهای حلال و همه غذاهای پاکیزه را دربر می‌گیرد. جمع بستن این واژه با «ات» نیز تأکیدی مضاعف بر شمول و فراگیری آن است. بنابراین، همه طیب‌ها در صورتی که حلال باشند، خوراک بدن هستند. خوراک حلال و پاکیزه، بهترین تأثیر را بر جسم و روح انسان می‌گذارد. اما خوراکی که با نجاسات مخلوط باشد یا آلوده باشد، اثری منفی دارد. به همین دلیل، نجاسات نباید خوراک انسان شوند و غذاهای نجس، حرام، فاسد یا مضر نباید جزء بدن انسان قرار گیرند.

• تمایز میان حلالِ طیب و حلالِ آلوده:

غذای حلالی که نجس شده باشد، نباید خورده شود. همچنین غذای حلالی که آلوده یا فاسد شده است، ماکول واقع نمی‌شود. از سوی دیگر، غذایی که ذاتاً پاک است اما از راه حرام تهیه شده، هرچند تمیز باشد، باز هم نباید خورده شود. منشأ حرام، غذا را از دایره رزق خارج می‌کند. غذای طیب هیچ ضرری برای جسم و روح انسان ندارد و سراسر نفع است. چنین غذایی مظهر اسم «النافع» الهی به شمار می‌آید. اسماء الهی مجاری دارند و یکی از مجاری ظهور اسم «النافع»، طیبات است.

• مساوقت میان رزق و طیب بودن:

رزق و طیب بودن در حقیقت مساوق یکدیگرند. هر غذایی که طیب است، رزق انسان است و هر غذایی که رزق انسان است، الزاماً طیب است. خداوند رزق انسان را از طیبات قرار داده است؛ بنابراین، خوراک بدن باید از طیبات باشد. از خوردن غذاهای حرام، نجس، کثیف، آلوده به میکروب، فاسد و مضر باید اجتناب کرد، زیرا هر غذایی شایسته آن نیست که ماکول بدن یا روح انسان شود.

• توسعه مفهوم طیبات از خوراک مادی به خوراک معنوی:

اگر طیبات را به معنای شریعت بگیریم، «الطیبات» دلالت بر شریعت طیبه دارد. در این معنا، کل شریعت شامل اخلاق، احکام و اعتقادات طیبات معنوی هستند. طیبات منحصر در امور مادی نیستند، بلکه دایره آن‌ها گسترده‌تر است. بر این اساس، شریعت رزق روح انسان محسوب می‌شود و خوراک روح به شمار می‌آید. شریعت با روح انسان عجین می‌شود و خوراک طیب روح است. کل شریعت، خوراک کل روح انسان است، نه فقط بخشی از آن.

• شریعت به عنوان رزق هر امت:

رزق هر امتی، شریعت همان امت است. رزق امت حضرت عیسی (ع)، انجیل بود و رزق امت حضرت موسی (ع)، تورات. رزق امت پیامبر اکرم ص)، اسلام است. صحف و زبور نیز رزق امت‌های پیشین بودند.هرچه امت‌ها کامل‌تر باشند، رزق آن‌ها کامل‌تر است. امت اسلامی کامل‌ترین امت است و کامل‌ترین رزق، یعنی شریعت اسلام، به این امت عطا شده است.

• تفاوت میان علم و رزق در منظومه دینی:

شریعت رزق روح انسان است، زیرا با روح انسان عینیت پیدا می‌کند. علوم دیگر هرچند علم هستند، اما رزق شمرده نمی‌شوند. تنها علم به شریعت و عمل به شریعت است که رزق انسان محسوب می‌شود. دانایی شریعت و دارایی شریعت یعنی عمل به احکام، اعتقادات و اخلاقیات موجب می‌شود شریعت با روح انسان یکی شود. فضایل اخلاقی، معارف، نیات و اعمال، همه خوراک روح انسان هستند و انسان در حقیقت شریعت را می‌خورد.

• سنخیت شریعت با روح انسان:

آکل و ماکول با یکدیگر سنخیت دارند. شریعت با روح انسان تناسب دارد و تحمیل‌پذیر نیست. وقتی این سنخیت برقرار شود، شریعت با جان انسان وحدت پیدا می‌کند. از این روست که گفته می‌شود رزق هر امت، شریعت همان امت است.