خلاصه محتوا:
این محتوا به بررسی یکی از مباحث مهم حکمت، یعنی انواع تقدم و تأخر میپردازد و مراتب و اقسام مختلف آن توضیح داده می شود. نه نوع تقدم را به تفصیل بیان میشود:
1. تقدم به طبع: مانند تقدم علت ناقصه بر معلول و تقدم مقدمات بر نتیجه در استدلال؛ مثال آن آب، خاک، نور، هوا و حرارت که قبل از رشد گیاه لازم هستند.
2. تقدم به شرف و کمال: فضیلتها بر رذیلتها، خیر بر شر، عدل بر ظلم، علم بر جهل، مانند تقدم امام جماعت بر مأموم بهدلیل عدالت و علم.
3. تقدم رتبی: رتبه وجودی بالاتر نسبت به دیگری، مانند تقدم خداوند بر همه مخلوقات، تقدم عالم ملکوت بر ماده، و تقدم عقل اول بر ملائکه مقرب.
4. تقدم و تأخر زمانی: تقدم اجزای زمان بر یکدیگر، مانند دیروز نسبت به امروز یا پارسال نسبت به امسال.
5. تقدم سرمدی: تقدم خداوند بر همه عوالم از حیث ازلیت و بیآغازی.
6. تقدم به تجاهر یا بالماهیت: تقدم ذات یک موجود بر قوا یا ویژگیهای آن؛ مثل تقدم نفس بر قوای عقل، خیال و حواس، و تقدم خداوند بر کمالات و اسماء الهی.
7. تقدم بالعلیه: تقدم علت تامه بر معلول از حیث ایجاد و انشاء؛ مانند تقدم خداوند بر عالم هستی بهعنوان علت کامل وجود.
8. تقدم به حقیقت: حقیقت بر مجاز، وجود بر ماهیت؛ عالم هستی فرع بر خداوند است، و ماهیت تحققی عرضی دارد.
9. تقدم به دَهن (اصطلاح میرداماد): تقدم از جهت انفکاک و عدم تقرر معلول در مرتبه علت؛ مانند تقدم عالم عقل بر عالم ماده یا تقدم عقل اول بر ملائکه مقرب.
تمام این مراتب بیانگر نگاه فلسفی و عرفانی به جایگاه و ترتیب علل، معلولات، حقیقتها و مجازها در نظام هستی هستند.
آغاز محتوا:
- مقدمه:
این محتوا یکی از مباحث مهم در حکمت محسوب میشود و گاهی به عنوان بحث «سبب» نیز مطرح میگردد.
- تقدم به طبع:
تقدم به طبع عبارت است از تقدم علت ناقصه بر معلول خود. به این معنا که مقدمات یک امر پیش از تحقق نتیجهاش وجود دارند.
مثال فلسفی و تجربی آن چنین است: در فرآیند رشد گیاه یا درخت، عوامل متعددی مانند آب، خاک، نور، هوا و حرارت لازم است. هر یک از این موارد در زمره علت ناقصهاند و بر تحقق خود گیاه تقدم دارند؛ زیرا وجودشان برای رشد گیاه ضروری است.
در استدلال منطقی نیز همینگونه است: پیش از رسیدن به نتیجه، مقدمات قیاس باید موجود باشند. بنابراین، صغرای قیاس و کبرا بر نتیجه تقدم به طبع دارند.
- تقدم به شرف و کمال:
این نوع تقدم مربوط به مراتب فضیلتها و برتریهای ارزشی است. نمونههای آن عبارتاند از:
– خیر بر شر تقدم دارد.
– فضیلت بر رذیلت تقدم دارد.
– عدل بر ظلم مقدم است.
– ایمان بر کفر مقدم است.
همچنین، علم بر جهل تقدم دارد، و در نماز جماعت، امام جماعت بر مأموم مقدم است به سبب عدالت و علم بیشتر. این نمونهها همگی فناپذیر نیستند و وابسته به ارزش ذاتی فضیلتها هستند.
- تقدم رتبی:
تقدم رتبی به معنای برتری یک مرتبه وجودی بر مرتبه دیگر است.
نمونهها:
– خداوند دارای رتبهای بالاتر از همهی عوالم وجود و مخلوقات است.
– عالم ملکوت بر عالم ماده مقدم است.
– عالم جبروت بر ملکوت مقدم است.
– عقل اول بر ملائکه مقرب برتری رتبی دارد.
این مراتب ناشی از درجه وجودی و شدّت وجود هستند.
- تقدم و تأخر زمانی:
در این قسم، اجزای زمان بر هم تقدم دارند.
مثالها:
– روز گذشته بر امروز مقدم است.
– پارسال بر امسال تقدم دارد.
– امسال بر سال آینده مقدم است.
این تقدم همواره تابع تعاقب و ترتیب اجزای زمان است.
- تقدم سرمدی:
تقدم سرمدی به معنای پیشی گرفتن خداوند بر تمام عوالم وجود از حیث سرمدیت و ازلیت است. خداوند بیآغاز و بیانتهاست و تقدم او بر همهی مخلوقات ذاتی و قائم به نفس است.
- تقدم به تجاهر یا بالماهیت:
در این نوع تقدم، ذات یک موجود بر قوای آن تقدم دارد.
مثالها:
– نفس بر قوای عقل، خیال و حواس پنجگانه مقدم است.
– خداوند بر کمالات و اسماء الهی خود تقدم دارد.
این تقدم به دلیل این است که ماهیت و حقیقت یک چیز اصل است و قوا یا اوصاف آن فرع بر آن محسوب میشود.
- تقدم بِالعِلیه:
تقدم بالعلیه عبارت است از تقدم علت تامه بر معلول از حیث ایجاد.
نمونه کامل آن خداوند است که علت ایجادی عالم هستی و علت تامه وجود همه موجودات محسوب میشود. عالم هستی در مرتبه وجودی پس از خداوند قرار دارد.
- تقدم به حقیقت:
در این قسم، حقیقت بر مجاز مقدم است.
مثالها:
– وجود بر ماهیت تقدم دارد؛ وجود حقیقتاً اصل است، در حالیکه ماهیت تحققش به نحو عرضی و مجازی است.
– خداوند متن حقیقت است و عالم هستی فرع آن به حساب میآید.
اصل و فرع در اینجا تفاوت رتبی دارند؛ حقیقت همواره مقدم است و مجاز متأخر.
- تقدم به دَهر (دیدگاه میرداماد):
این قسم به تقدم از جهت انفکاک و عدم تقرر معلول در مرتبه وجودی علت اشاره دارد.
مثالها:
– تقدم عالم عقل بر عالم ماده.
– تقدم عقل اول بر چهار ملک مقرب: جبرائیل، میکائیل، عزرائیل و اسرافیل.
هر دو طرف در نشئه عقلی و تجرد قرار دارند، اما عقل اول در رتبه بالاتر است و بر لوح محفوظ و سایر موجودات عقلی مقدم است.
در این بیان، نه قسم تقدم و تأخر به تفصیل شرح داده شد که هر یک ناظر به جنبهای خاص از رابطه میان موجودات، علل و معلولات، حقیقتها و مراتب وجودی است.
