راه‌های به‌دست‌آوردن نعمت‌های الهی

خلاصه محتوا:

این محتوا به تبیین حقیقت نعمت‌های الهی و شیوه دستیابی به آن‌ها از منظر توحیدی، عرفانی و معرفتی می‌پردازد. محتوا با تبیین رحمت الهی آغاز  و عالم هستی جلوه رحمت خداوند معرفی می شود؛ رحمت نخستین، رحمت وجود و هستی است که با اسم «رحمان» تحقق می‌یابد و سپس تکمیل و تربیت مخلوقات با اسم «رحیم» صورت می‌گیرد.

در ادامه، میان نعمت‌های مادی و نعمت‌های معنوی تفکیک اساسی انجام می‌شود. نعمت‌های مادی، نعمت‌هایی هستند که در بستر عالم ماده و از طریق حواس پنج‌گانه قابل ادراک‌اند و بدون نیاز به طهارت روح یا تلاش معنوی خاص، در اختیار همه موجودات قرار می‌گیرند؛ چه مؤمن، چه کافر، چه انسان، چه حیوان و گیاه. این نعمت‌ها تجلی افعال الهی و نمود رحمت عام خداوند هستند.

در مقابل، نعمت‌های معنوی با زحمت، مجاهدت، همت، طهارت روح، توبه، صدق، تواضع، ادب و صفای باطن حاصل می‌شوند و هرچه این نعمت‌ها برتر و عمیق‌تر باشند، دستیابی به آن‌ها دشوارتر است. نعمت‌های معنوی متوسط، تجلی صفات الهی و نعمت‌های عالی و نهایی، تجلی اسماء ذاتی حق تعالی محسوب می‌شوند. از مهم‌ترین نعمت‌های معنوی، «یقین توحیدی» است که رسیدن به آن دشوار اما بسیار تعیین‌کننده است و انسان را به مراتبی چون تسخیر، تدبیر و انشای عالم می‌رساند.

تمام عالم هستی، به‌ویژه عالم ماده، برای انسان آفریده شده و هر نعمتی که به انسان داده می‌شود، تجلی مستقیم حق تعالی است. همچنین توضیح داده می‌شود که قوای حسی، خیال و عقل، هر یک مراتب مختلفی از رحمت الهی‌اند؛ خیال نعمتی ویژه انسان و حیوان، و عقل نعمتی مختص انسان است که خود دارای مراتب متفاوت بوده و با طهارت روح و صفای درون ارتقا می‌یابد.

یکی از ارکان مهم بهره‌مندی از نعمت‌های خاص، ملکات روحی است. نعمت‌هایی مانند عقل کامل‌تر، فیض برتر و معارف عمیق‌تر، در قبال صفاتی چون ادب، تواضع، صدق، علم، احترام به اولیای الهی، کمک به فقرا، تکریم انسان‌ها و یقین به اسماء الهی عطا می‌شود. یقین به علیم بودن خداوند، راه علم را هموار می‌کند؛ یقین به رحیمیّت، راه رحمت را می‌گشاید؛ و یقین به رازقیت، مسیر رزق را فراهم می‌سازد.

در بخش‌های پایانی، تفاوت ارزش نعمت‌ها با دشواری کسب و حفاظت از آن‌ها تبیین می‌شود. همان‌گونه که نعمت‌های باارزش مادی مانند طلا نیازمند تلاش و محافظت بیشترند، نعمت‌های معنوی عالی همچون مکاشفات، الهامات، علوم غیبی، نبوت و ولایت نیز هم دستیابی دشوارتری دارند و هم حفاظت از آن‌ها سخت‌تر است. شکر این نعمت‌ها نیز باید متناسب با مرتبه آن‌ها کامل‌تر و دقیق‌تر باشد.

آغاز محتوا:

•  رحمت الهی و آفرینش عالم هستی:

خداوند عالم هستی را بر اساس رحمت خویش ایجاد و انشا فرمود. آن‌گاه که گفته می‌شود بسم‌الله الرحمن الرحیم، این تعبیر ناظر به آن است که بنیاد عالم هستی بر رحمت الهی نهاده شده است. عالم هستی ظهور رحمت خداوند است و نخستین رحمت الهی، رحمت وجود و هستی است. خداوند با اسم «رحمان» عالم را می‌آفریند و با اسم «رحیم» مخلوقات را تعلیم می‌دهد و به کمال می‌رساند.

•  تفاوت شیوه دستیابی به نعمت‌های مادی و معنوی:

شیوه به‌دست‌آوردن نعمت‌ها در نعمت‌های مادی و معنوی یکسان نیست. خداوند بستری فراهم کرده است تا انسان بتواند به نعمت‌های خویش دست یابد. اینکه انسان در این عالم دارای اسم، هویت و امکان ارتباط با عالم ماده است و قوای حسی پنج‌گانه در اختیار دارد، بدین معناست که می‌تواند زوایای مختلف عالم ماده را از طریق این حواس ادراک کند و از هر قوه، نوع خاصی از شناخت نسبت به عالم ماده به‌دست آورد.

• ادراک نعمت‌های مادی و جایگاه عقل و قلب:

نعمت‌های مادی عالم ماده با حواس پنج‌گانه دیده می‌شوند، شنیده می‌شوند، بوییده می‌شوند، لمس می‌شوند و چشیده می‌شوند. این نعمت‌ها با عقل فهم می‌شوند و با ادراک قلبی احساس می‌گردند. نعمت‌ها یا مادی هستند یا معنوی؛ نعمت‌های مادی، تجلی رحمت خداوند و نعمت‌های معنوی، تجلی رحیمیت الهی‌اند.

• سهولت دسترسی به نعمت‌های مادی:

نعمت‌های مادی به سهولت به‌دست می‌آیند. این نعمت‌ها چون رزق نازل هستند، برای دستیابی به آن‌ها نیازی به طهارت روح یا لطافت نفس نیست. آب، هوا، نور خورشید و نان، همگی نعمت‌هایی هستند که خداوند بر اساس رحمت عام خود برای مؤمن و کافر، حیوان و گیاه فراهم نموده است و همه موجودات از نعمت‌های ظاهری عالم ماده بهره‌مند می‌شوند.

• دشواری دستیابی به نعمت‌های معنوی:

در مقابل، نعمت‌های معنوی فقط با زحمت، همت، مجاهدت، سعی و تلاش به‌دست می‌آیند. این نعمت‌ها نیازمند طهارت روح، توبه، پاکسازی باطن و توجه قلبی هستند. هر اندازه که این نعمت‌ها مهم‌تر و ارزشمندتر باشند، دستیابی به آن‌ها دشوارتر و بعضاً دست ‌نیافتنی‌تر می‌شود. این نعمت‌ها جلوه اسماء خاص الهی‌اند.

•  یقین توحیدی به‌عنوان نعمت معنوی والا:

از جمله نعمت‌های معنوی مهم، یقین به توحید است که به‌آسانی به‌دست نمی‌آید. در روایات آمده است که کمترین چیزی که میان بندگان تقسیم شده، یقین است. یقین توحیدی بسیار بااهمیت است و انسانی که به مقام یقین برسد، به مقام تسخیر، تدبیر و انشای عالم دست می‌یابد.

• مراتب تجلی نعمت‌ها:

نعمت‌های مادی تجلیات فعلیه حق تعالی هستند. نعمت‌های معنوی متوسط، تجلیات صفاتی الهی محسوب می‌شوند و نعمت‌های معنوی نهایی، تجلیات اسماء ذاتی حضرت حق‌اند. بنابراین هر نعمتی که خداوند به بنده عطا می‌کند، تجلی‌ای از تجلیات خود اوست و باید نعمت‌ها را با این نگاه نگریست.

• عالم هستی و انسان:

تمام عالم هستی برای انسان آفریده شده است و نعمت‌ها از ناحیه خداوند برای انسان و به‌واسطه انسان در عالم جریان می‌یابند. عالم ماده نیز به همین نحو در خدمت انسان قرار گرفته و همه نعمت‌های آن برای انسان مهیا شده است.

•  اسماء الهی و مراتب تجلی در عالم ماده:

تمامیت عالم ماده جلوه اسماء جواد، معطی، رازق و کریم الهی است. نازل‌ترین مرتبه تجلی اسم رازق، کریم و جواد در همین عالم ماده ظهور دارد. معارف، تجلیات اسماء رحیمیه و صمدیت حضرت حق هستند و خداوند با اسماء صمد و غنی، تجلیات معرفتی را به انسان افاضه می‌کند.

• قوای وجودی انسان و مراتب رحمت:

خداوند قوای حسی مشترک را به انسان و حیوان عطا فرموده است که هر یک جلوه‌ای از رحمت الهی‌اند. دیدن، شنیدن، بوییدن، چشیدن و لمس کردن، هرکدام رحمت خاصی از جانب خداوند هستند. اما قوه خیال، نعمتی است که به انسان و حیوان داده شده و گیاهان از آن محروم‌اند. عقل، نعمتی لطیف‌تر و بالاتر است که تنها به انسان عطا شده است.

• مراتب عقل و ارتباط آن با طهارت روح:

عقل دارای مراتب و درجات گوناگون است. حداقل مرتبه عقل در میان همه انسان‌ها مشترک است، اما مراتب بالاتر آن نیازمند لطافت روح و طهارت باطن است. هرچه ظرفیت وجودی انسان بالاتر رود، خداوند نعمت‌های بالاتری به او عطا می‌فرماید.

• ملکات روحی و نعمت‌های خاص:

خداوند برخی نعمت‌های خاص را در قبال ملکات روحی ویژه عطا می‌کند. ادب، تواضع، صدق، علم و صفات اخلاقی خاص، زمینه دریافت این نعمت‌ها هستند. در روایت آمده است که کسی که ادب ندارد، دین ندارد. همچنین هرکس تواضع کند، خداوند او را رفعت می‌بخشد. نعمت‌های خاص معرفتی در قبال صدق، علم، کمک به فقرا، احترام به اولیای الهی، تکریم انسان‌ها و یقین به رحمت خداوند اعطا می‌شود.

• یقین به اسماء الهی و گشایش راه نعمت‌ها:

اگر انسان به علیم بودن خداوند یقین داشته باشد، راه علم برای او گشوده می‌شود. یقین به رحیمیت خداوند، مسیر دریافت رحمت را هموار می‌کند و یقین به رازقیت الهی، راه رزق را مهیا می‌سازد. شرط بهره‌مندی از نعمت‌های خاص، یقین توحیدی است.

•  ارزش نعمت‌ها و سختی دستیابی:

هرچه نعمتی باارزش‌تر باشد، دستیابی به آن دشوارتر است. همان‌گونه که در نعمت‌های مادی، طلا و نقره ارزش بیشتری دارند و نگهداری آن‌ها سخت‌تر است، در عالم معنا نیز مقامات توحیدی، فنا و بقا، ولایت و نبوت، مسیر دشوارتر و شروط سنگین‌تری دارند.

• جعل بدل نعمت‌های اصیل:

هر حقیقتی که ارزشمندتر است، بدل و تقلبی آن بیشتر ساخته می‌شود. همان‌گونه که برای طلا بدل می‌سازند، در امور دینی نیز برای شخصیت‌های بزرگ جعل، تخریب، تحریف سخن یا ترور شخصیت صورت می‌گیرد. این شیوه مبارزه با حقیقت است.

• حفاظت از نعمت‌های معنوی عالی:

نعمت‌های معنوی عالی همچون مکاشفات، الهامات، علوم غیبی، نبوت و مقامات انشائی، هم دستیابی دشواری دارند و هم حفاظت از آن‌ها سخت‌تر است. این نعمت‌ها بر اساس رحمت خاص، حکمت الهی و اسم خبیر عطا می‌شوند و شکر آن‌ها نیز باید متناسب با مرتبه‌شان کامل‌تر و دقیق‌تر باشد.