خلاصه محتوا:
این محتوا به تبیین حقیقت «عصمت» در وجود امام زمان (ع) میپردازد و آن را بهعنوان حقیقتی جامع در همه مراتب وجودی امام معرفی میکند. عصمت صرفاً به معنای ترک گناه نیست، بلکه حقیقتی ریشهدار در «یقین»، «اعتدال مزاج»، «طهارت مطلق»، «حضور تام» و «کمال ادراکی» امام است. در ابتدا عصمت با مفهوم اعتدال مزاج تفسیر میشود؛ به این معنا که وجود معصوم از هرگونه غلبه و افراط در قوای طبیعی و بدنی منزّه است. این اعتدال نه به معنای فقدان مزاجها، بلکه به معنای جمع جامع همه مزاجها در بالاترین حد توازن است. به همین دلیل بدن معصوم، از نظر اندام، چهره، قامت و توان طبیعی، متعادلترین و زیباترین حالت را داراست و هیچگاه دچار اختلال و ناپایداری نمیشود.
در ادامه بیان میشود که عصمت تنها در بدن خلاصه نیست، بلکه امام در قوای ادراکی خود نیز معصوم است؛ یعنی در حس، تخیل، عقل، قلب و شهود هیچگونه خطا، توهم، غفلت، نسیان یا تصرف شیطانی در او راه ندارد. ادراکات امام مطابق با واقع، یقینی و عاری از هرگونه انحراف است و علم او همراه با حضور دائمی است. عصمت در ساحت خلق و خُلق نیز مطرح میشود؛ بدین معنا که امام جامع همه فضایل اخلاقی در کاملترین مرتبه است. هر فضیلتی چون ادب، خشوع، تکریم انسانها و کمالات اخلاقی، در وجود امام به صورت مطلق و کامل تحقق یافته است. امام حتی در نیت نیز معصوم است و نهتنها گناه نمیکند، بلکه نیت گناه نیز در حریم وجود او راه ندارد.
در بخشهای بعدی، عصمت بهعنوان پایه و ریشه همه مقامات امام معرفی میشود؛ از جمله ولایت، حجیت، خلافت الهی، علم غیب و اعجاز. ریشه عصمت، یقین است و مراتب عصمت انبیاء و ائمه تابع مراتب یقین توحیدی آنان است. هرچه یقین کاملتر باشد، عصمت نیز کاملتر خواهد بود. امام زمان (ع) بهعنوان خلیفهالله دارای دو جنبه است:
جنبه الهی که آینه اسماء و صفات حق و مظهر آیات الهی است، و جنبه خلقی که ارتباط مستقیم با انسانها دارد و واسطه فیض الهی میان حق و خلق است. قلب امام، مصداق کامل «عرش الهی» و «بیتالله» معرفی میشود؛ چراکه قلب او محل تجلی تام حق و حضور مطلق است. در نهایت، امام بهعنوان معیار مطلق سنجش اعمال، افکار، نیتها و فهم انسانها معرفی میشود؛ زیرا عصمت مطلق او، حجیت مطلق و ولایت مطلق را به دنبال دارد. امام زمان (ع) هستی جامع و کامل است که همه کمالات مراتب مادون را به صورت وحدانی و بسیط در خود داراست.
آغاز محتوا:
- تبیین معنای عصمت و پیوند آن با اعتدال مزاج:
این محتوا، درباره مقام عصمت امام زمان (ع) مطرح میشود؛ مقامی که البته در سایر ائمه اطهار (ع) نیز مشترک است. ابتدا این پرسش مطرح میگردد که مقصود از عصمت چیست و هنگامی که گفته میشود فردی معصوم است، این عصمت چه حقیقتی دارد. یکی از مبانی اساسی عصمت، برخورداری از معتدلترین مزاج است. کسی که هدایتگر بشر است و کاملترین وحی الهی یعنی قرآن کریم را دریافت میکند، باید از کاملترین و متعادلترین مزاج برخوردار باشد. اعتدال مزاج به این معنا نیست که فرد هیچ مزاجی نداشته باشد، بلکه به این معناست که همه مزاجها در او به صورت متوازن و جامع حضور دارند؛ نه غلبه سردی، نه گرمی، نه خشکی و نه تری در وجود او راه ندارد. معصوم دارای مزاجی است که جامع همه این حالات در کاملترین مرتبه تعادل است، و امام زمان علیهالسلام برخوردار از چنین اعتدالی است. همین اعتدال مزاج، زمینه دریافت عالیترین الهامات غیبی و بالاترین مراتب وحی را فراهم میکند.
- عصمت در بُعد جسمانی و جمال ظاهری امام:
از آثار اعتدال مزاج در وجود امام، توازن کامل جسمانی و زیبایی ظاهری است. امام زمان نه قدی بیش از اندازه بلند دارد و نه کوتاه، بلکه دارای قامتی متعارف و متوسط است. بدن او نه دچار لاغری افراطی است و نه چاقی مفرط، بلکه در نهایت توازن قرار دارد. چهره، ابرو، گونهها و اندام او در کاملترین صورت زیبایی و اعتدال قرار گرفتهاند. بنابراین عصمت در مرتبه خلقت به معنای معزون و متعادل بودن بدن است. معصوم هیچگاه دچار غلبه سودا، صفرا، خون یا دیگر اختلالات مزاجی نمیشود. بدن امام، محل بروز کاملترین تعادل طبیعی است و همین تعادل یکی از جلوههای عصمت او به شمار میآید.
- عصمت در خلق و خُلق و کمالات اخلاقی:
عصمت تنها به جسم محدود نمیشود، بلکه امام از حیث خلق و خُلق نیز معصوم است. عصمت در این مرتبه به معنای دارا بودن همه فضایل اخلاقی در بالاترین حد ممکن است. اگر ادب فضیلتی باشد، امام دارای کاملترین ادب است؛ اگر خشوع، تواضع و تکریم انسانها از کمالات اخلاقی باشند، امام همه این صفات را به صورت مطلق و کامل در خود داراست. معصوم کسی است که همه خوبیها و فضایل را به صورت جامع و در نهایت کمال در وجود خود جمع کرده است. هیچ نقص اخلاقی و رفتاری در حریم وجود او راه ندارد و هر فضیلتی در او به حد اطلاق و کمال رسیده است.
- عصمت در قوای ادراکی و معرفتی:
امام زمان (ع) در تمامی قوای ادراکی خود معصوم است. او در حس، خیال، عقل، قلب و شهود از هرگونه خطا، انحراف و تصرف شیطانی مصون است. تخیلات امام هرگز بیهوده، لغو یا نادرست نیست. ادراکات عقلی او خالی از هرگونه خطا و اشتباه است و مکاشفات قلبی و شهودی او همواره مطابق با واقع و بدون دخالت شیطان است. شیطان نمیتواند در هیچیک از مراتب ادراک حسی، خیالی، عقلی یا قلبی امام نفوذ کند. امام در دیدن، شنیدن، بوییدن، چشیدن، لمس کردن و اندیشیدن دچار خطا نمیشود. قلب او نیز از هرگونه خطا، کذب و اشتباه در شهود مصون است. فراموشی، نسیان، غفلت، شک و تردید در حریم عصمت امام معنا ندارد و علم او همواره علم یقینی است.
- طهارت مطلق و حضور تام امام:
امام معصوم در ظاهر و باطن دارای طهارت مطلق است و حتی از نجاست ظاهری نیز منزّه است. او اهل حضور کامل است و حضور تام دارد. لازمه حضور مطلق، طهارت محض است. کسی که در پیشگاه الهی همواره حاضر است، هیچگاه دچار غفلت و غیبت نمیشود. امام در تمام شؤون زندگی، از کودکی تا پیری، در همه مراحل عمر، دارای مقام عصمت است. عصمت او مقطعی یا وابسته به زمان خاصی نیست، بلکه سراسر زندگی او را در بر میگیرد.
- عصمت، یقین و ریشه فضایل امام:
عصمت پایه و اساس همه فضایل امام است. یقین امام به توحید، ملکوت، اسماء الهی و رحمت الهی، سرچشمه عصمت اوست. هر اندازه یقین کاملتر باشد، عصمت نیز در مرتبه بالاتری قرار میگیرد. تفاوت درجات عصمت انبیاء و ائمه، ناشی از تفاوت مراتب یقین آنان است. یقین نیز حاصل عبادات اختیاری، اراده، سلوک و اعتدال مزاج آنان است. امام در نیت نیز معصوم است و حتی نیت گناه در وجود او راه ندارد. عصمت او هم در نیت و هم در عمل تحقق دارد.
- امام بهعنوان میزان، حجت و خلیفه الهی:
امام به دلیل عصمت مطلق، معیار سنجش اعمال، افکار، نیتها و فهم انسانهاست. او میزان مطلق، حجت مطلق و ولیّ مطلق الهی است. عصمت، ریشه ولایت، حجیت، نبوت و امامت است و همه این مقامات از عصمت سرچشمه میگیرند. امام زمان علیهالسلام خلیفهالله است و مصداق کامل آیه «إنی جاعلٌ فی الأرض خلیفهً» به شمار میآید. او دارای دو بُعد ربّانی و خلقی است؛ از جنبه ربّانی، آیت حق و مظهر اسماء الهی است و از جنبه خلقی، الگوی انسانها و واسطه فیض الهی میان حق و خلق است.
- قلب امام و مقام جامعیت وجودی:
قلب امام مصداق کامل «قلب المؤمن عرش الله الأعظم» و «قلب المؤمن بیت الله» است. امام مؤمن کامل است و قلب او عرش الهی و محل تجلی تام حق تعالی است. او جامع همه اسماء الهی بوده و واسطه فیض الهی در عالم هستی است. در عین حال، امام دارای جنبه بشری نیز هست و آنجا که از بشر بودن سخن میگوید، به جنبه خلقی خود اشاره دارد، بیآنکه این امر منافاتی با عصمت و کمال وجودی او داشته باشد. امام زمان علیهالسلام هستی جامع، کامل و مطلق است که همه کمالات مراتب پایینتر هستی را به وحدت و بساطت در خود داراست.
